१. घट (कलश): पिण्ड, ब्रह्माण्ड र गुरु-दीक्षाको मर्म
पूर्वीय दर्शनमा एउटा प्रसिद्ध उक्ति छ— “यत् पिण्डे तत् ब्रह्माण्डे” अर्थात् जुन कुरा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा छ, त्यो नै हाम्रो यो सानो शरीर (पिण्ड) भित्र पनि विद्यमान छ।
शरीररूपी घट र पञ्चतत्व: घटस्थापनामा पूजा गरिने माटो वा तामाको कलश (घट) वस्तुतः हाम्रो मानव शरीरको प्रतीक हो। कलश बनाउन प्रयोग गरिने माटो (पृथ्वी), त्यसमा भरिने जल (जल), दीपको ज्योति (तेज), वरिपरिको वायु (वायु) र कलशमा राखिने खाली स्थान वा पात्र (आकाश)—यी पञ्चतत्वले हाम्रो भौतिक शरीर र सम्पूर्ण सृष्टिको प्रतिनिधित्व गर्छन्।
गुरुद्वारा साधनाको बीज प्रतिस्थापन: आध्यात्मिक साधनामा घटस्थापनाको दिन गुरुले आफ्ना योग्य शिष्यहरूमा साधनाको सूक्ष्म बीज (दीक्षा, मन्त्र वा चेतना) प्रतिस्थापन गरिदिन्छन्। जसरी कलशमा शुद्ध जल भरेर देवीको आह्वान गरिन्छ, त्यसरी नै गुरुले शिष्यको पञ्चभौतिक शरीरभित्र सुप्त अवस्थामा रहेको आत्मबल र कुण्डलिनी शक्तिलाई जागृत गराउने बीजारोपण यसै पावन क्षणमा गर्दछन्।
२. जमरा (जयन्ती) र नवद्वारहरूको जागरण
घटस्थापनाका दिन गोबर र शुद्ध माटो मिसाएर अँध्यारो कोठामा जो (जौ) वा धान छरिन्छ, जसलाई हामी जमरा वा संस्कृतमा ‘जयन्ती’ (विजय दिलाउने शक्ति) भन्दछौँ।
मनको भूमिमा साधनाको विकास: जमरा छरिने माटो वा वेदी हाम्रो मनको प्रतीक हो भने जौका दानाहरू गुरुबाट प्राप्त विचार, संकल्प र साधनाका बीउ हुन्। जमरालाई अँध्यारो कोठामा राखेर ९ दिनसम्म संयमका साथ जल सिञ्चन गरेझैँ, साधना पनि एकान्त, मौन र आत्म-समीक्षाबाट समृद्ध हुन्छ।
शरीरका नवद्वारहरूको नियन्त्रण: मानव शरीरमा नौ वटा बाह्य द्वारहरू हुन्छन्— दुई आँखा, दुई कान, दुई नाकका प्वाल, एउटा मुख, र दुई वटा मल-मूत्र त्याग गर्ने द्वार। सामान्य अवस्थामा यी नवद्वारहरू बाह्य संसारका विषय-भोगतर्फ खुला हुन्छन्, जसले गर्दा भित्री ऊर्जा बाहिर बगेर खेर जान्छ।
ऊर्जाको ऊर्ध्वगमन: नवरात्रका नौ दिनमा साधकले प्रत्याहार र धारणाको माध्यमबाट यी बाह्य नवद्वारहरूलाई बाह्य विषयहरूबाट नियन्त्रित (बन्द) गर्दछ। जब बाह्य द्वारहरू नियन्त्रित हुन्छन्, तब ऊर्जा भित्री सूक्ष्म नाडीहरू हुँदै मूलाधारबाट माथि-माथि (सुषुम्णा नाडीमार्फत ऊर्ध्वगमन) उठ्न थाल्छ र साधकले अध्यात्मको गहिराइ चुम्न थाल्छ।
३. नवदुर्गा, आन्तरिक चक्र र विजयादशमीको विजय
घटस्थापनाबाट सुरु हुने नौ दिन केवल पौराणिक कथाका देवीहरूको पूजामा मात्र सीमित छैन। यो अवधि शरीरभित्र रहेका ऊर्जा केन्द्रहरू (चक्रहरू) लाई शुद्ध र जागृत गर्ने समय हो।
अज्ञानबाट ज्ञानतर्फको यात्रा: प्रथम दिन 'शैलपुत्री' (मूलाधार चक्र/जडता) बाट सुरु भएको साधना क्रमशः स्वाधिष्ठान, मणिपुर, अनाहत, विशुद्ध र आज्ञा हुँदै नवौँ दिन 'सिद्धिदात्री' (सहस्रार चक्र/पूर्ण चेतना) सम्म पुग्छ।
विजयादशमी र आत्म-विजय: नौ दिनको कठोर साधना, संयम र नवद्वारहरूको शुद्धीकरणपछि आउने दशौँ दिन विजयादशमी हो। पौराणिक कथामा देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेझैँ, साधकले आफ्ना भित्री ६ वटा शत्रुहरू (काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर) र इन्द्रियका असन्तुलनहरूमाथि पूर्ण विजय हासिल गर्छ। विजयादशमीको रातो टिका र जमरा साधकको आत्म-विजय (Self-Mastery) को प्रतीक हो।
४. कोजाग्रत पूर्णिमा: 'को जाग्रत?' र पूर्ण चेतनाको स्थिति
विजयादशमीपछि यो आध्यात्मिक यात्रा सकिँदैन; यसको उत्कर्ष कोजाग्रत पूर्णिमामा पुगेर पूर्ण हुन्छ।
'को जागृत छ?' (को जाग्रत): 'कोजाग्रत' शब्दको शाब्दिक उत्पत्ति नै "को जाग्रत?" (को जागा छ?) भन्ने प्रश्नबाट भएको हो। यसको गहिरो आध्यात्मिक अर्थ हो— "अज्ञानताको निद्राबाट मुक्त भई को आफ्नो वास्तविक स्वरूप वा आत्म-चेतनामा जागृत भएको छ?"
पूर्ण जागरणको स्थिति: घटस्थापनाका दिन गुरुबाट प्राप्त बीजलाई हुर्काउँदै, नवद्वारहरूलाई नियन्त्रण गरी विजयादशमीमा शत्रुहरूमाथि विजय पाएको साधक कोजाग्रत पूर्णिमासम्म पुग्दा पूर्ण जागृत अवस्था (Enlightened Consciousness) मा पुग्छ। यस रातको पूर्ण चन्द्रमाको प्रकाशझैँ साधकको मन र चेतना पनि पूर्ण, निर्मल र प्रकाशमय बन्दछ।
५. प्रकृतिसँगको तादात्म्य र साधनाको पूर्ण चक्र
घटस्थापनामा प्रयोग गरिने आँपका पात, नरिवल, पञ्चरत्न, धान, जौ र गोबरले मानव र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्छन्। प्रकृतिमा ईश्वर र ईश्वरमा प्रकृति देख्दा मानिसको अहंकार पग्लेर जान्छ र हृदयमा करुणा जाग्दछ।
सारमा, घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्मको यो १५ दिनको अवधि एउटा साधकको पूर्ण रूपान्तरणको चक्र हो:
घटस्थापना: गुरुद्वारा साधनाको बीज ग्रहण र शरीररूपी घटमा चेतनाको स्थापना।
नवरात्र: नवद्वारहरूको नियन्त्रण, ऊर्जाको ऊर्ध्वगमन र चक्रहरूको जागरण।
विजयादशमी: आन्तरिक विकार र शत्रुहरूमाथि पूर्ण विजय।
कोजाग्रत पूर्णिमा: अज्ञानताको निद्राबाट मुक्ति र पूर्ण आत्म-चेतनाको सञ्चार।
यसरी अनुष्ठानको बाह्य रूपलाई गुरु-कृपा, प्रकृतिको सामञ्जस्य र आन्तरिक साधनासँग जोड्न सकेमा मात्र घटस्थापनाको वास्तविक आध्यात्मिक उद्देश्य सार्थक हुन्छ।
तपाईंको आध्यात्मिक साधना र जागरणको यो यात्रा सधैँ फलदायी र प्रकाशमय रहोस्!
