नेपालको संसदीय इतिहासमा सात दशकभन्दा लामो राजनीतिक विरासत बोकेका पुराना र स्थापित दलहरूलाई चुनावी मैदानमा परास्त गर्दै उदाएको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को पहिलो राष्ट्रिय महाधिवेशन चितवनको भरतपुरमा भव्यताका साथ सुरु भएको छ। स्थापनाको करिब चार वर्षकै छोटो अवधिमा व्यवस्थापिकामा बलियो उपस्थिति मात्र होइन, करिब दुई-तिहाइ बहुमतसहित सरकारको नेतृत्व गर्न सफल हुनु विश्व राजनीतिक परिदृश्यमै एक दुर्लभ र ऐतिहासिक परिघटना हो।
सडकको आक्रोश र 'आन्दोलनकारी शक्ति' का रूपमा उदाएको यो युवा बहुल शक्ति कसरी 'संस्थागत राजनीतिक दल' मा रूपान्तरण हुँदैछ र यसले नेपालको राजनीतिलाई कता लैजाँदैछ भन्ने कुराको ऐना आजको महाधिवेशन सत्र बनेको छ।
१. राजनीतिक वैधता (Political Legitimacy) को अनुमोदन
स्थापनाकालमा रास्वपालाई 'फेसबुकको भेल', 'अराजक' वा 'केबल आक्रोशको क्षणिक लहर' भनेर उपेक्षा गर्ने पुराना दलहरू आज उनकै मञ्चमा अतिथिका रूपमा लामबद्ध थिए।
नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री गगन थापा, नेकपा एमालेका उपमहासचिव प्रदीप ज्ञवाली, नेकपा माओवादी केन्द्रका नेता वर्षमान पुन, जनमत पार्टीका अध्यक्ष सीके राउत, जनता समाजवादी पार्टीका उपेन्द्र यादव र पूर्वप्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराई जस्ता हेभीवेट नेताहरूको उपस्थिति आफैंमा एउटा बलियो राजनीतिक सन्देश हो। रास्वपा अब देशको स्थापित र मूलधारको राजनीतिक शक्ति बनिसक्यो भन्ने कुरालाई पुराना दलहरूले औपचारिक रूपमा स्वीकारेको यो बलियो प्रमाण हो।
२. मञ्चका मुख्य सम्बोधनहरू: दृष्टिकोण र रणनीति
महाधिवेशनको उद्घाटन सत्रमा व्यक्त भएका विचारहरूले आगामी दिनको राजनीतिक धु्रवीकरण कस्तो हुन्छ भन्ने स्पष्ट खाका कोरेका छन्:
क) सभापति रवि लामिछाने: 'शक्ति सुदृढीकरण र प्रतिरक्षा'
पार्टी सभापति रवि लामिछानेको सम्बोधन मुख्यतया आन्तरिक एकता कायम राख्न र बाह्य प्रहारको सामना गर्न केन्द्रित देखियो।
प्रतिरक्षात्मक रणनीति: उनले रास्वपालाई कमजोर बनाउन र सरकार ढाल्न चौतर्फी 'घेराबन्दी' भइरहेको भन्दै कार्यकर्तालाई सजग गराए। यो कार्यकर्तामाझ "हामी विरुद्ध पुराना शक्तिहरू" भन्ने मनोविज्ञान (Us vs Them) निर्माण गरी संगठनलाई भावनात्मक रूपमा जोड्ने रणनीति हो।
वैचारिक रूपान्तरण: 'सीधा कुरा' को टेलिभिजन मञ्चदेखि सत्ताको शिखरसम्म पुगेको यात्रालाई उनले ऐतिहासिक रूपान्तरणको रूपमा ब्याख्या गरे। रास्वपा अब केबल 'नो नट अगेन' को नारामा मात्र सीमित नभई 'संवैधानिक समाजवाद' र 'लोकतान्त्रिक गणतन्त्र' को निश्चित वैचारिक मार्गमा हिँड्न खोजेको संकेत उनले दिए।
ख) प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन): 'सरकार र दलको नयाँ मोडेल'
प्रधानमन्त्री तथा पार्टीका वरिष्ठ नेता बालेन्द्र शाहको उपस्थिति र मञ्चबाट संसद्मा उठेका प्रश्नहरूको आक्रामक डिफेन्स (बचाउ) ले रास्वपाको सत्ता समीकरणमा बलियो पकड रहेको देखाउँछ।
सञ्चार र कार्यशैली: बालेनको सम्बोधनले उनी आम नागरिक र संसद् दुवैप्रति उत्तिकै जवाफदेही बन्न खोजेको त देखायो, तर अतिथिहरूको अगाडि उनले लिएको आक्रामक प्रतिवादको शैलीमाथि सामाजिक सञ्जालमा मिश्रित टिप्पणीहरू पनि सुरु भएका छन्।
'डुअल पावर सेन्टर' को समन्वय: रवि लामिछानेले पार्टी संगठन र बालेन्द्र शाहले सरकारको कमान्ड सम्हाल्दा पार्टीभित्र एउटा बलियो 'समन्वयकारी शक्ति' सक्रिय रहेको सन्देश प्रवाह भएको छ।
ग) विपक्षी दलहरू: 'सशक्त आलोचना र सतर्कता'
विपक्षी दलका नेताहरू केवल शुभकामना दिन मात्र आएका थिएनन्, उनीहरूले रास्वपाको सत्ता सञ्चालनमाथि गम्भीर प्रश्न र राजनीतिक लक्ष्मणरेखा पनि कोरेर गए।
गगनकुमार थापा (नेपाली कांग्रेस): थापाले मञ्चबाटै प्रहार गर्दै भने— "जहाँ विधि मिचिन्छ, त्यहाँ कांग्रेस सशक्त रूपमा उभिन्छ।" यो सरकारको कार्यशैलीप्रति स्पष्ट र कडा चेतावनी थियो। रास्वपाले सुशासनको नारा दिए पनि सत्ताको उन्मादमा विधिको शासन उल्लंघन गरे कांग्रेस प्रतिपक्षमा बसेर निर्मम हुने संकेत यसले दिन्छ।
सीके राउत (जनमत पार्टी): रास्वपाको उदयलाई "क्रान्तिको महोत्सव" भन्दै राउतले नयाँ पुस्ताको राजनीतिबीच आगामी दिनमा सहकार्य हुन सक्ने ढोका खुल्ला राखे।
३. समग्र राजनीतिक विश्लेषण र भावी चुनौतीहरू
४,००० भन्दा बढी प्रतिनिधिको उत्साहजनक सहभागिताले रास्वपाको सांगठनिक विस्तार अभूतपूर्व रहेको पुष्टि गर्छ। तर, 'आन्दोलनकारी शक्ति' बाट 'संस्थागत शक्ति' बन्ने यो संक्रमणकालीन यात्रा रास्वपाका लागि सहज भने छैन।
मुख्य चुनौतीहरू:
'भ्रष्टाचार विरोधी' छविको रक्षा: रास्वपाको मुख्य पुँजी भनेकै यसको 'स्वच्छ छवि' हो। सत्तामा रहँदा र नीतिगत निर्णयहरू गर्दा पुराना दलहरू झैं विवादमा फस्ने खतरा सधैं रहन्छ।
आन्तरिक खिचातानी र व्यवस्थापन: मास-बेस्ड (Mass-based) आन्दोलनबाट आएका हजारौं कार्यकर्तालाई एउटै सांगठनिक अनुशासन र पद्धतिमा बाँधेर राख्नु र आन्तरिक शक्ति सङ्घर्ष व्यवस्थापन गर्नु रास्वपाको आगामी नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा हुनेछ।
कम्पिटिटिभ को-अपरेसन (प्रतिस्पर्धात्मक सहकार्य): पुराना दलहरूसँग सत्ता साझेदार वा प्रतिपक्षीका रूपमा सँगै काम गर्दै गर्दा उनीहरूभन्दा कसरी भिन्न देखिने? यो विरोधाभास सन्तुलन गर्न रास्वपालाई कठिन पर्नेछ।
निष्कर्ष
चितवन महाधिवेशन राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका लागि केवल नयाँ कार्यसमिति वा नेतृत्व चयन गर्ने प्राविधिक प्रक्रिया मात्र होइन। यो रास्वपाले विगतको 'आक्रोश र आन्दोलनको राजनीति' लाई त्यागेर 'नीति र पद्धतिको राजनीति' अँगाल्ने ऐतिहासिक मोड हो।
विपक्षी नेता गगन थापाको चेतावनी र प्रधानमन्त्री बालेन शाहको बचाउको चेपुवामा रास्वपाको सुशासनको एजेन्डाले अब संसद र सरकार दुवै ठाउँमा अग्निपरीक्षाको सामना गर्नुपर्नेछ। यो महाधिवेशनले कोर्ने 'नीतिगत रोडम्याप' ले नै रास्वपाको आगामी राजनीतिक भविष्य र आगामी निर्वाचनको दिशा तय गर्नेछ।
