विचारधाराको संकट कि विश्वासको खडेरी? मार्क्सवादको भविष्य र बदलिँदो विश्व राजनीति

विषय प्रवेश

एक्काइसौँ शताब्दीको तेस्रो दशकमा आइपुग्दा विश्व राजनीतिमा एउटा गम्भीर प्रश्नले टाउको उठाएको छ— "के मार्क्सवादको अन्त्य भएको हो?"

यो बहस नेपालको राजनीतिक मिडिया र सामाजिक सञ्जालमा तीव्र बनेको छ।

राजनीतिक विश्लेषक झलक सुवेदी ले Online Khabar मा प्रकाशित आफ्नो लेख “कमरेड सुरेन्द्र पाण्डे र मार्क्सवादको अनर्थकारी भाष्य” मा नेकपा एमाले नेता सुरेन्द्र पाण्डेको नयाँ वर्ग विश्लेषण, ‘मोबाइल डेमोक्रेसी’ को अवधारणा र परम्परागत मार्क्सवादी भाष्यमाथि उठाइएका प्रश्नहरूलाई तीखो प्रतिक्रिया दिएका छन्। उता, सुरेन्द्र पाण्डेले फेसबुक र सार्वजनिक अभिव्यक्तिमार्फत मार्क्सवादको परम्परागत भाष्यलाई पुनर्विचार गर्नुपर्ने, AI र नयाँ सामाजिक यथार्थअनुसार वर्ग संरचनालाई हेर्नुपर्ने र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रभावबारे आफ्नो पीएचडी अनुसन्धानको सन्दर्भ जोडेर टिप्पणी गरेका छन्।

यी बहसहरूले दक्षिण एसियाली राजनीतिको केन्द्र मानिने भारतमा कम्युनिष्टहरूको लज्जास्पद हार र नेपालमा मार्च ५, २०२६ को आम निर्वाचनमा ‘लाल किल्ला’ मानिएका क्षेत्रहरूमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को ऐतिहासिक विजयलाई थप सान्दर्भिक बनाएका छन्।

रास्वपाले २७५ सिटमध्ये १८२ सिट जित्दै झन्डै दुई तिहाई बहुमत प्राप्त गरेको छ। बालेन शाहको नेतृत्वमा युवा तथा डिजिटल पुस्ताको यो विद्रोहले कम्युनिष्टहरूको भोट शेयरलाई करिब ४०% बाट घटाएर २१% मा झारेको छ। CPN-UML ले जम्मा ~२५ सिट र माओवादी केन्द्रसहितको नयाँ कम्युनिष्ट गठबन्धनले ~१७ सिट मात्र प्राप्त गरेको छ। मिडिया र एकथरी बुद्धिजीवीहरूले यसलाई “आउटेटेड” सिद्धान्तको संज्ञा दिइरहँदा, अर्काथरी भने यसलाई पुँजीवादको संकटको एक मात्र ओखती ठानिरहेका छन् । तर तथ्यले यी दुवै अतिवादलाई पुष्टि गर्दैनन् ।

१. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र सपनाको अवतरण

मार्क्सवाद कुनै समय केवल राजनीतिक सिद्धान्त मात्र थिएन; यो संसारभरका उत्पीडित, गरिब र सीमान्तकृतहरूका लागि एउटा ‘मसिहा’ जस्तै थियो। सन् १८४८ मा कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सले ‘कम्युनिष्ट घोषणापत्र’ जारी गर्दा त्यसले औद्योगिक क्रान्तिले पिल्सिएका मजदुरहरूमा एउटा नयाँ ऊर्जा भरेको थियो। सोभियत संघको उदय र पछि चीनको क्रान्तिले यसलाई विश्वव्यापी शक्तिको रूपमा स्थापित गर्‍यो।

नेपाल र भारतको सन्दर्भमा पनि कम्युनिष्ट आन्दोलनले सामाजिक न्याय र समानताको ठुलो सपना बाँड्यो। तर, समयको गतिसँगै ती सपनाहरू जब सत्ताको ओछ्यानमा सुत्न पुगे, तब तिनको रङ्ग खुइलिन थाल्यो। आजको संकट मार्क्सवादको दर्शनको संकट भन्दा पनि त्यो दर्शन बोक्ने ‘काँध’ हरूको इमानदारी, अद्यावधिक क्षमता र नयाँ यथार्थप्रतिको संवेदनशीलताको संकट हो।

२. वैश्विक परिदृश्य: कहाँ छ वामपन्थी आन्दोलन?

विश्वभरि नै अहिले परम्परागत वामपन्थी राजनीतिले दुईवटा विपरित धारको सामना गरिरहेको छ:

युरोपेली क्षय र दक्षिणपन्थको उदय:

जर्मनी, फ्रान्स र इटाली जस्ता देशहरूमा सुदूर-दक्षिणपन्थी शक्तिहरू हाबी हुँदैछन्। मतदाताहरूले ‘वर्ग संघर्ष’ भन्दा ‘पहिचान’, ‘आप्रवासन’ र ‘राष्ट्रिय सुरक्षा’ लाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्।

ल्याटिन अमेरिकाको नयाँ प्रयोग:

ब्राजिल, चिली र कोलम्बिया जस्ता देशहरूमा ‘पिंक टाइड’ फर्किएको छ, तर यो जलवायु परिवर्तन, लैङ्गिक समानता र लोकतान्त्रिक मूल्यमा आधारित नयाँ स्वरूपको समाजवाद हो। चीन र भियतनामले “समाजवादी बजार अर्थतन्त्र” मार्फत मार्क्सवादलाई संशोधन गरेर आर्थिक सफलता हासिल गरेका छन्।

३. भारत र नेपाल: चुनावी परिणाम र अस्तित्वको लडाइँ

दक्षिण एसियाली सन्दर्भमा कम्युनिष्टहरूको पराजयलाई केवल चुनावी गणितबाट मात्र हेर्नु अधुरो हुन्छ।

भारतमा वैचारिक शून्यता:

पश्चिम बंगालमा ३४ वर्ष शासन गरेको कम्युनिष्ट पार्टी अहिले शून्यप्रायः छ। केरलामा पनि २०२६ मा लेफ्ट डेमोक्रेटिक फ्रन्टलाई ठूलो पराजय भएको छ।

नेपालमा संसदीयकरण र २०२६ को भूकम्प: नेपालमा कम्युनिष्टहरूले सत्ता प्राप्त गरे तर उनीहरूको चरित्र ‘नव-सामन्त’ जस्तो देखिन थाल्यो। २०२५ को Gen-Z विद्रोह पछिको २०२६ को निर्वाचनले यो विचलनलाई स्पष्ट रूपमा देखायो।

४. गिग इकोनोमीका कामदारहरू: मार्क्सवादको नयाँ परीक्षण

मार्क्सले कल्पना गरेको मजदुर वर्ग आज पूर्ण रूपमा फेरिएको छ। नेपालमा गिग इकोनोमीले कुल GDP को करिब ६-७% योगदान दिइरहेको छ र Pathao एक्लैले २००,००० भन्दा बढी व्यक्तिलाई रोजगारी दिएको छ।

यी गिग कामदारहरू यस्ता सीमान्तीकृत कामदार- जो आय अस्थिरता, सामाजिक सुरक्षा अभाव, एल्गोरिदमको नियन्त्रण, तर व्यक्तिगत सफलता र मध्यम वर्गीय आकांक्षा उच्च भएका वर्ग हुन् । पुराना कम्युनिष्ट दलहरूले यी नयाँ मजदुरहरूलाई परम्परागत भाष्यमा समेट्न सकेनन्। त्यसैले उनीहरूको वितृष्णा ‘बालेन वेभ’ मा रूपान्तरण भयो।

५. रास्वपाको ‘बालेन वेभ’: नयाँ वर्गीय यथार्थ र राजनीतिक क्रेज

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको मार्च ५, २०२६ को आम निर्वाचनमा प्राप्त १८२ सिट को ऐतिहासिक विजयलाई ‘बालेन वेभ’ नाम दिइएको छ। बालेन्द्र शाहले केपी शर्मा ओलीलाई उनीकै क्षेत्रमा ठूलो अन्तरले हराए।

यो क्रेज डिजिटल युगको नयाँ वर्गीय असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति हो। यसको मुख्य आधार गिग इकोनोमीका कामदारहरू, फ्रीलान्सरहरू, शहरी युवा र पुराना दलहरूबाट वितृष्णा भएका मध्यम वर्ग हुन्। मार्क्सवादी वर्ग विश्लेषणको सन्दर्भमा ‘बालेन वेभ’ ले ठूलो चुनौती प्रस्तुत गरेको छ — अबको संघर्ष एल्गोरिदम मालिक vs डिजिटल कामदारमा केन्द्रित छ।

६. मार्क्सवादी सिद्धान्तका समसामयिक अद्यावधिकहरू

मार्क्सवादको सिद्धान्त स्थिर छैन — यो जीवित, विकसित र समयसँगै पुनर्विचार हुने प्रक्रिया हो। २०२० को दशकमा आएका प्रमुख अद्यावधिकहरूले AI, डिजिटल पूँजीवाद, गिग इकोनोमी र नयाँ वर्ग संरचना लाई केन्द्रमा राखेका छन्।

डिजिटल पूँजीवाद र एल्गोरिदमिक शोषण: समकालीन मार्क्सवादीहरूले प्लेटफर्म पूँजीवादलाई नयाँ चरणको रूपमा हेर्छन्। एल्गोरिदमले श्रम नियन्त्रण गर्छ र अतिरिक्त मूल्यको नयाँ रूप सिर्जना गर्छ। नेपालको Pathao, Tootle जस्ता प्लेटफर्महरू यसको उदाहरण हुन्।

गिग इकोनोमी र अनिश्चित सर्वहाराः

गिग कामदारहरू न त पुरानो सर्वहारा हुन्, न पूँजीपति। उनीहरू अनिश्चित सर्वहारा हुन्। यसले मार्क्सको अलगाब सिद्धान्तलाई नयाँ गहिराइ दिएको छ।

पूर्ण स्वचालित विलासी कम्युनिस्ट (Fully Automated Luxury Communist):

Aaron Bastani जस्ता विचारकहरूले AI र यान्त्रीकरणलाई अभाव पछिको समाजको आधार बनाउने प्रस्ताव गरेका छन्। Marx को Grundrisse मा उल्लेखित ‘सामान्य बुद्धिमत्ता’ को अवधारणालाई आधुनिक रूप दिइएको छ।

अन्तर समूह र विश्वव्यापी मार्क्सवाद:

जाति, लिङ्ग, डिजिटल विभाजन र पर्यावरणलाई वर्ग सँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। David Harvey, Kevin B. Anderson जस्ता विद्वानहरूले २१औँ शताब्दीको असमानता र उपनिवेशवादको अन्त्यको दृष्टिकोणलाई जोड दिएका छन्।

यी अद्यावधिकहरूले देखाउँछन् कि मार्क्सवाद अझै जीवन्त छ, तर पुरानो अवधारणा दोहोर्‍याएर होइन — नयाँ यथार्थको वैज्ञानिक विश्लेषणबाट मात्र यसलाई जीवन्त बनाउन सकिन्छ। सुरेन्द्र पाण्डेले उठाएको AI र ‘मोबाइल डेमोक्रेसी’ को बहस यिनै अद्यावधिक धारणाहरूसँग जोडिन्छ।

७. के मार्क्सवाद ‘आउटेटेड’ भएको हो? एउटा मानवीय विश्लेषण

जबसम्म संसारमा धनी र गरिबबीचको दूरी बढ्दै जान्छ, मार्क्सवादको औचित्य कायम रहन्छ। तर १९औँ शताब्दीको चस्माले २१औँ शताब्दीको AI, गिग इकोनोमी र परस्पर सम्बन्धित पहिचानको संसारलाई परम्परागत वर्गीय पाटोबाट मात्र हेर्न खोज्नु नै यसको मुख्य कमजोरी हो।

८. भविष्यको बाटो: मार्क्सवादको पुनर्गठन र चुनौती

मार्क्सवादको भविष्य अब पुरानो सिद्धान्तको रटान गरेर सुरक्षित हुँदैन। यसका लागि निम्न कुराहरु जाेड्न आवश्यक छ :

पूर्ण लोकतान्त्रिक फ्युजन

AI, गिग इकोनोमी र डिजिटल श्रमको वैज्ञानिक विश्लेषण

सुशासन, मानवीय संवेदना र सांस्कृतिक यथार्थको सम्मान

निष्कर्ष

मार्च २०२६ को निर्वाचन, झलक सुवेदी–सुरेन्द्र पाण्डे बहस, गिग इकोनोमीको उदय, बालेन वेभ र मार्क्सवादी सिद्धान्तका नयाँ अद्यावधिकहरूले मार्क्सवादलाई गम्भीर आत्मसमीक्षाको घडीमा पुर्‍याएको छ। यो “अन्त्य” होइन, तर पहिचानको गम्भीर संकट अवश्य हो।

सामाजिक न्याय र समानताको खोजी निरन्तर जारी रहनेछ, तर त्यसलाई बोक्ने रूप, भाष्य र पात्रहरू पूर्ण रूपमा बदलिनै पर्छ। नयाँ युगले नयाँ मार्क्सवाद खोजिरहेको छ — जसले मान्छेलाई केवल तथ्याङ्क र वर्गमा होइन, संवेदना, पहिचान, प्रविधि र मापनयोग्य परिणाममा पनि देख्न सकोस्। RSP सरकारले अब यो क्रेजलाई कसरी संस्थागत परिणाममा बदल्छ, त्यसले आगामी दशकको कम्युनिस्ट राजनीतिको दिशा निर्धारण गर्नेछ।