नेपालमा सहकारीः संख्यामा विस्तार,पहिचानमा पछि

यही आषाढ महिनाको १५ र १६ गते श्रम तथा रोजगार सम्मेलन भयो काठमाडौँमा । सरकार, ट्रेड युनियन र निजी क्षेत्रका संस्थाहरुका प्रतिनिधिहरु ठूलै संख्यामा भेला भए तर सहकारीको न एक जना प्रतिनिधि त्यहाँ देखियो न सहकारीसम्बद्ध संस्थाका नेताहरु नै त्यहाँ आमन्त्रित थिए विज्ञ वा छलmलकर्ताको रु

पमा । संविधानले अर्थतन्त्रका तीनखम्बा त भनेको छ तर सहकारी ? विचारणीय छ । करिब एक हजार जना प्रतिनिधि रहेको त्यो भेलामा देशभर छरिएको संस्थागत सञ्जाल भएको सहकारी क्षेत्रमा रोजगारीका सम्भावना नै छैनन् त ? कि छलफल गर्नलायक नै छैन यो क्षेत्र ? प्रश्नवाचक छ अवस्था ।

हाम्रो एउटा सहकारी संस्था छ, काठमाडौँको मुटुमा । चलेको करिब १२ वर्ष नाघिसक्यो । वित्तीय र व्यवस्थापकीय हिसाबले संस्था पूर्ण स्वस्थ छ, न कुनै व्यवस्थापकीय झमेला छ न ऋण डुबेर बचत फिर्ता गर्न कठिनाई । सबै कारोबार पारदर्शी छ, नाफा यथोचित गरिरहेकै छ । सीमित समुदायभित्र मात्र कारोबार गर्छ । कर्मचारी पनि थोरै छन् । तर, विडम्बनाको कुरा के भने कहिलेकाहीँ कर्मचारी खोज्न र टिकाउन निकै धौधौ पर्छ । हामीले सरकारले तोकेकोभन्दा बढी नै पारिश्रमिक दिने गर्छौं, वार्षिक वृद्धि पनि गर्ने गरेका छौँ तर पनि कर्मचारीको भित्रिने र बाहिरिने दर उच्च नै छ । पाए अन्त नभए सहकारी भन्ने ठान्छन् प्रायजसो रोजगारी खोज्नेहरु । 

धेरै मानिसले मलाई छोराछोरीहरुलाई जागिर खोजिदिन अनुरोध गर्छन् । मेरो चिनजान भएको क्षेत्रमध्ये सहकारी पनि पर्छ । जब म सहकारीमा सम्भावना छ, काम गर्ने भए पठाइदिनू भन्छु, अनि सम्पर्क गायब हुन्छ । एक प्रकारले सजिलो हुन्छ मलाई । कुचोले बढार्नुपर्ने कसिङ्गर हावाले उडाइदियो । कोही अपवादका रुपमा काम गर्छु भनेर आइहाले भने पनि केही महिना काम सिकेपछि या त बैंकतिर आकर्षित हुन्छन् वा अन्य क्षेत्रतिर । 

म कहिलेकाहीँ सहकारीका साथीहरु भेट्न उनीहरुका संस्थामा जान्छु, भेटघाट हुन्छ । केहीबेरको कुराकानीपछि उनीहरुका गुनासाहरु शुरु हुन्छन्ःसंस्थामा अचाक्लि राजनीतिक द्वन्द्व रहेको, सदस्यहरुले सहयोग नगरेको, एक्लै चलाउनुपरेको, नेतृत्वको विकल्पविकास नभएको, आर्थिक श्रोत परिचालनको व्यावसायिक क्षेत्र खोज्न नसकेको आदिआदि । यी समस्या र गुनासाहरु चाहे शहरका सहकारी होउन् वा गाउँका उस्तै र उत्तिकै छन् । करिब ६० वर्षको वृद्ध हुन लाग्दा पनि सहकारीका यी कमजोर पक्ष सबलतातिर लागेका छैनन् । सहकारी क्षेत्रले खेपिरहेका समस्या र सर्वसाधारणको यस क्षेत्रप्रतिको अवधारणा उस्तै छ ।  

यी घटना र सन्दर्भ मैले किन उठाएको भने सहकारीले कति अवधिमा आपूmलाई अर्थतन्त्रको एउटा बलियो खम्बा हुँ, म पनि प्रतिस्पर्धी हुँ, म पनि समर्थ छु, मैले पनि मर्यादित श्रमको अवधारणमा रहेर रोजगारी दिन र रोजगारी सिर्जनागर्न सक्छु भनेर दाबी गर्न सक्छ ? किन हामी देशको मुख्य रोजगारी क्षेत्रको रुपमा, संस्थागत संस्कार भएको क्षेत्रको रुपमा र सरकारलाई यो क्षेत्र पनि अर्थतन्त्रको बलियो र भरपर्दो क्षेत्रको रुपमा पहिचान दिनयोग्य छ भनेर स्थापित गर्न सकेनौँ ? यसमा के कमजोरी रहे र हामी हेपियौँ ? यसका केही कमजोरी र सुधार गर्नुपर्ने पक्षहरुबारे छलफल र बहस पो जरुरी छ कि ? यसबारे केही चर्चा गर्ने प्रस्तुत लेखको उद्देश्य हो । 

हाम्रो कार्यशैली र सोचको समीक्षा गरौँ 

हाम्रो देशमा सहकारी क्षेत्रको शुरुआत भएको करिब ६० वर्षभन्दा बढी भइसकेको छ । पञ्चायतकालमा सहकारीलाई आर्थिक विकासको मुख्य आधार नै मानिएको थियो । त्यसअनुसार राज्यका आर्थिक कारोबारमा प्राथमिकता पनि दिइएको थियो तर सबै पञ्च नेपाली, सबै नेपाली पञ्च भन्ने पञ्चायती नारा जस्तै सबै सहकारी सरकारी, सबै सरकारी मानिस सहकारीका भनेजस्तो गरी राजनीतिक व्यक्तिहरुले र प्रशासकहरुले सहकारी क्षेत्र सञ्चालन गर्दा सरकारी प्रणालीभित्र भएका बेथिती, सरकारी कर्मचारीतन्त्रभित्र भएका विकृति पनि सहकारी क्षेत्रमा स¥यो । देशैभर स्थापित सहकारी संस्थाहरु सरकारी संस्थाका प्रतिछाया भए । सरकारी कर्मचारीका छायामा मुर्झाए साझा संस्थाहरु । अनि, देश विकासको आर्थिक ढाँचामा योगदान गर्ने महत्वपूर्ण ती संस्था जनताको व्यापक मायाममता हुँदाहुँदै आफ्नो कार्यक्षेत्र सँघु¥याउँदै मलबीउ बेच्ने संस्थामा रुपान्तरण भए । व्यापारिक कारोबार गर्ने ती संस्था आफू बाँच्न पनि सरकारको मुख ताक्नुपर्ने गरी ऋणमा चुर्लुम्म डुबे र उठ्नै नसक्ने गरी धराशायी भए । अहिले पनि ती पुराना साझा संस्थाहरुमा कृषि विकास बैंकको करोडौँ रकम फसिरहेकै छ । तीनका पूर्वाधार लथालिङ्ग छन् । कतिपय त लिलाम भइसके । 

२०४८ सालपछि समुदायले सहकारी सञ्चालन गर्ने गरी सहकारी सिद्धान्त र भावना अनुरुपको ऐन आयो, संस्थाहरु खुले । शहरमा त त्यसको बाढी नै आयो गाउँमा भने अलि कमै फैलिए । शहरमा रोजगारी चलाउन चाहने कलिला युवाहरुदेखि अरबौँको व्यापार गरिरहेका व्यापारीहरुले पनि सहकारीको आवरणमा आफ्ने पूँजी परिचालन गर्ने, रोजगारी चलाउने मौका पाए । ससाना बचत गर्ने र ससाना ऋण लिएर व्यवसाय गर्न चाहनेहरुका लागि शहरी बचत तथा ऋण सहकारीहरुले ठूलो सहयोग पु¥याए । रु. २५०० शेयर उठाएर पच्चीस जना मिलेपछि संस्था चलाउन पाइने भएपछि अनुभवै नभएका, सहकारी सिद्धान्त र मूल्य नै थाहा नभएकाहरुले पनि सहकारी चलाउन थाले । यसले गर्दा व्यावसायिक रुपमा चल्नुपर्ने संस्था लहडमा चल्दा विकृति थपिँदै गए । 

कानुन बनाएपछि संस्था, प्रणाली र संरचना चाहिन्छ भन्ने हेक्का न सरकारले राख्यो न चलाउनेहरुले । बढ्दै गएका समस्या हेरेर सरकार र सदस्य दुवै रमिते भए निकै वर्षसम्म । जब राजधानीमा ठडिएका आकासे टावरहरुमा सुधिर बस्नेतजस्ता मानिसहरुको अनुहार देखिन थाल्यो अनि मात्र चेत खुल्यो सरकारको अब त कानुनी कारवाही गर्ने, ऋण असुली गर्ने, जनताको बचत सुरक्षा गर्ने, सम्पत्ति व्यवस्थापन गने लगायत अनेक समस्या सुल्झाउनुपर्ने, रेखदेख बढाउनुपर्ने भयो भनेर । त्यसको परिणामस्वरुप अहिलेको ऐन आएको छ । विगतका धेरै समस्या यो ऐन र नियम कार्यान्वय भएमा हल हुनेछन् । तर पनि युगीन रुपमा फेरि नयाँ समस्याहरु थपिँदै छन् । बचत तथा ऋण र अन्य संस्थालाई एउटै डालोमा राखेर सञ्चालन गर्दा समस्या समाधान हुनुको साटो बढ्ने र जेलिने अनि साँच्चिकै सहकारी सिद्धान्तअनुरुप काम गर्ने मानिसलाई अप्ठ्यारो सिर्जनागर्ने देखिँदै छ । त्यसैले समस्याको प्रकृतिअनुसार र देशको सामाजिक–आर्थिक परिवेश अनुसार समाधान दिने गरी सहकारी सञ्चालनका लागि तीन छुट्टाछुट्ै ऐन ल्याउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । यो कार्यान्वयमा आएपछि त्यसतर्फ सोचिएला । 

सामूहिक सहकार्य र उद्यमको नयाँ ढाँचा विकास गर्न सरकार र सदस्य दुवैबाट प्रयास गर्नु, अनुगमन बढाएर सिद्धान्तअनुरुप चल्न उपयुक्त वातावरण दिनुभन्दा नियमन र नियन्त्रणको भारी बढी लगाउने हो कि भन्ने डर अहिलेको नियम र ऐन हेर्दा देखिन्छ । 

कानुनी रुपमा यस्तो अवस्था छ भने व्यावहारिक रुपमा सञ्चालन गर्नेहरुले गर्ने कामकारवहीमा पनि विकृतिहरु यथावत् छन् । सहकारी संस्थामा संगठित सदस्यहरुमा सामूहिक उद्यमशीलता विकास गर्ने र सहकार्य गर्ने संस्कृतिको झलक अझैँ पाउन सकिँदैन सहकारीमा । संस्थागत परिपाटीभन्दा पनि नेतृत्वकर्ताले तजबिजमा चलाएजस्ता लाग्छन् संस्थाहरु । ऐन र नियमले तोकेका प्रकृया त पु¥याइएको होला तर अन्तरवस्तुमा केलाएर हे¥यो भने त्यसभित्र राजनीतिक विचार, गुटगत समूह, गैरसामुदायिक चरित्र विद्यमान रहेको देखिन्छ । शिक्षा, तालिम र सूचनाको आधारमा नेतृत्व विकास गर्दै अघि बढ्ने काममा संस्थागत प्रयास भएको देखिँदैन । व्यावसायिक मर्यादाका आधारमा संस्था सञ्चालन गर्ने सोच, व्यासायिकता र दूरदृष्टिको अझै टाढा छन् संस्थाहरुमा । संस्थापनाकालदेखि दशकौँसम्म एउटै मानिस नेतृत्वमा रहेर सञ्चालन गरिहेको भेटिन्छ । संस्थाहरुमा आर्थिक कारोबार र प्रशासन तथा कर्मचारीसम्बन्धी आन्तरिक नियम, विनियम अधिकांशका छैनन् । नेतृत्व विकासलाई सकेसम्म प्राथमिकता नदिने परिपाटी विद्यमान छ । कर्मचारी राख्ता योग्यलाईभन्दा आफन्तलाई प्राथमिकतामा राख्ने गरेको र लाएअह्राएको काम गराउने गर्नाले उनीहरुमा पेशागत दक्षता विकास भएको पाईंदैन । निर्णय क्षमताको अवस्था त झन् परको कुरा ।

शहरी क्षेत्रका बचत तथा ऋणको कारोबार गर्ने सहकारीहरुमा जनशक्ति केही विकास भएको पाइए पनि अरु सहकारीहरुको अवस्था दयनीय छ । त्यसैले अबका सहकारीहरुले आफूलाई प्रतिस्पर्धी आर्थिक क्षेत्रको रुपमा विकास गर्ने हो र पहिचान स्थापित गर्ने हो भने पुराना रोग पालेर अगाडि बढ्न सकिँदैन भन्ने कुरालाई आत्मसातगर्न आवश्यक छ । नयाँलाई नेतृत्व विकासको अवसर दिने, अनुभवीले नयाँलाई सिकाउने, कर्मचारीलाई पेशागत दक्षतामा खरो उतार्दै जाने, उनीहरुको पेशागत क्षमता विकासमा ध्यान दिने, संस्थालाई परदर्शी प्रणालीमा आबद्ध गर्नेआदि काम गर्न आवश्यक छ । वित्तीय स्रोत संकलन गर्नु र नाफा गर्नु मात्र सहकारी होइन, यसले सामाजिक पक्ष पनि समेट्नुपर्छ भन्ने कुरा पनि आत्मसात गर्न आवश्यक छ । 

राजनीतिक गन्ध सुँघेर नेतृत्व दिने परिपाटी सहकारीभित्र निकै जब्बर छ । प्रारम्भिक सहकारीमा यो अलि कम भए पनि जिल्ला, विषयगत संघ, केन्द्रीय संघ र महासंघहरुमा त यो क्यान्सर जस्तै छ । त्यसैले सहकारी भनेपछि राजनीतिक छायामा चल्ने संगठनको पहिचान पाएको छ यसले । त्यही कारण पनि यसको पहिचान व्यावसायिक क्षेत्रको रुपमा स्थापित हुन सकेन आजसम्म न त नेतृत्वले आफूलाई व्यावसायिक साबित गर्न सकेको देखिन्छ । संघको नेतृत्वकर्ताहरुमा व्यावसायिक सफलताका कथा जोड्ने अवसर पनि उहाँहरुले दिनुभएको पाइँदैन । कुनै पनि परियोजनालाई सहकारीले व्यावसायिक रुपमा, गैरराजनीतिक हिसाबले सञ्चालन गर्न सक्छ भन्ने स्थापित गर्नेभन्दा कुन राजनीतिक विचारका मानिसलाई नेतृत्वमा स्थापित र विस्थापित गर्ने भन्ने कोणबाट परिचालित हुँदा सहकारीकर्मीको व्यावसायिक सफलता आम मानिससामु प्रस्ट हुनै पाएन । परिणामतः हालैको श्रम सम्मेलनमा सहकारी क्षेत्रलाई रोजगारमूलक क्षेत्रभन्दा अन्य आँखाले हेरियो र वेवास्ता गरियो ।  

अर्को पक्ष छ पेशागत दक्षता, वृत्ति विकास र व्यावसायिक क्षमता विकास । यस दृष्टिले सहकारीलाई हेर्दा यो क्षेत्र अहिले पनि न सरकारको प्राथमिकतामा परेको छ न रोजगारीको खोजीमा रहेका युवाहरुको । यो क्षेत्रले व्यासायिकता दिनसक्छ भन्ने विश्वास नै आर्जन गर्न सकिएको छैन । जसले, जसरी र जस्तो गरी चलाउन भन्छ त्यसैगरी चल्ने र चलाउने गरिएको क्षेत्र ठान्ने गरेका छन् युवाहरुले यसलाई । न यो क्षेत्रलाई निजी व्यावसायीलेझैँ व्यापारिक वा व्यावसायिक क्षमताका साथ चलाउने र त्यहाँ गएर केही व्यावसायिक सीप र कला सिक्न सकिन्छ भनेर विश्वास दिलाउन सकिएको छ न यसमा भविष्य छ, सिकेर केहीगर्न सकिन्छ भनेर आश्वस्ता तुल्याउन । 

देशभरमा भएको एउटा सहकारी तालीम केन्द्र व्यावसायिक रुपमा आपूmलाई समर्थ बनाउँदै आफैँ बाँच्ने एउटा पेशागत विकास र अध्ययन, अनुसन्धानको मर्यादित स्थाल बन्नुको साटो सरकारी असक्षमताको थिचाइमा निरिह बनेर सरकारको मुख ताकेर बसेको छ । देशभरका करिब ३५ सहकारी चलाउन आवश्यक पर्ने पेशागत जनशक्ति विकास गर्ने न कुनै कलेज वा विश्वविद्यालय छ न कुनै भरपर्दो तालीम तथा अध्ययन केन्द्र । यस्तो अवस्थामा कसरी पेशागत जनशक्ति विकास हुन्छ र पेशाको मर्यादा काम गर्ने गरी काम हुनसक्छ सहकारी संस्था र संघहरुमा ?

सहकारी नीति २०६९ ले संसारकै राम्रो नीति लिपीबद्ध गरेको छ तर काम ? शून्य छ । भएको संस्था पनि खिइएर टाक्सिएको अवस्था छ । विश्वविद्यालयहरुमा सहकारीलाई व्यावसायिक उद्यमको रुपमा ऐच्छिक विषय बनाएर अध्यापन गराइने भनिए पनि व्यवस्थापनका पाठ्यक्रमहरुमा यसलाई प्राथमिकता दिइएको कतै देखिँदैन न कुनै स्ंस्थाले यस्तो विषयको माग गरेर विश्वविद्यालयमा आफ्ना भनाइ राखेको सुनिन्छ । यस्तो अवस्थामा यसले पेशागत भविष्यको पहिचान युवाहरुमाझ स्थापित गर्ने कुरै भएन । यसको पहल आवश्यक छ ।

अन्त्यमा, सहकारीहरुले आपूmलाई व्यावसायिक आर्थिक उद्यमको रुपमा स्थापित गर्न र आर्थिक विकासका तीनखम्बामध्ये एउटा खम्बा बन्न आफूलाई धेरै कुरामा परिमार्जन गर्न आवश्यक छ । सबैभन्दा ठूलो कुरा त यो क्षेत्र राजनीति र पेशाबाट निवृत्तहरुको आराम गर्ने र गफ गर्ने थलो होइन, यो पनि व्यावसायिक उद्यमको रुपमा विकसित हुनसक्छ भन्ने विश्वास दिलाउन सहकारीहरुका जनशक्तिलाई दक्ष बनाउन, आपूmलाई व्यावसायिकतामा लैजान, व्यावसायिक ढाँचामा चलेको अनुभूति प्रदान गर्न सक्ने गरी खासगरी जिल्ला संघहरु, केन्द्रीय संघहरु र राष्ट्रिय महासंघले काम गर्न आवश्यक छ । यसो हुन सकेन भने फेरि पनि यो क्षेत्रले व्यावसायिक पहिचान भने प्राप्त गर्न कठिन छ । बचत तथा ऋण र दुग्धको क्षेत्रलाई बाहेक गर्ने हो भने हाम्रा सहकारीहरुले उद्यमको पहिचान प्राप्त गर्न अझै धेरै समय कुनुपर्ने छ ।  

देखौँ सपना

सपनाको अनुभव तपाईं–हामी सबैसँग छ । सपना देखिन्छ, केही समय सम्झिइन्छ पनि र फेरि बिर्सिन्छ । सम्झनुस् त तपाईंले सम्झनलायक सपना देखेको मिति सम्झना छ ? तपाईंले देखेको र अहिलेसम्म सम्झिरहेको कुनै सपना बताउन सक्नुहुन्छ ? निदाएको बेला देखिएको सपना कसरी सम्झेका

होलाउँ हामीले ? के मानिसले चाहेर वा नचाहेर सपना देख्ने र नदेख्ने हुन्छ ? सपनाहरु असल र खराब पनि हुन्छन् ? यस्ता प्रश्नहरु तपाईंको मनमा कैयौ“पटक आए होलान् र बिलाए होलान् । मेरो जीवनमा पनि यस्ता प्रश्नहरु कैयौ“पटक उठे अनि बिलाए ।

यस्ता जिज्ञाशाको उत्तर खोज्ने प्रयत्न केही मानिसले गरे, उत्तर पहिल्याए पनि । केही मात्रामा त्यसको उत्तर दिएका पनि छन् मनोवैज्ञानिकहरुले । तर यसको समग्र पक्ष यही हो, यस्तै हुन्छ भन्ने एकिन गर्न सकिन्छ ? निद्रामै देखेका कतिपय सपनाहरु सत्य भइदिन्छन् । कुनै काल विशेषमा, घटना विशेषमा कुनै सपना सत्य भयो भन्दैमा सधै“ त्यही हुन्छ ? भन्न सकिन्न । मेरो जीवनमा पनि कैयन सपनाहरु सत्य भएका छन्, तर धेरै चाहिँ सत्य भएका छैनन् । त्यसैले म कहिलेकाही“ घेत्लिन्छु, आखिर सपना के हो ? किन कुनै सपना सत्य भए अनि कुनै चाहिँ हराए ? किन सपना देख्छ मान्छेले ? सम्भव के छ भने सपना कुनै न कुनै रुपमा हामीले गरेका अनुभव, कल्पना गरेका कुरा र मनमा आइरहने भावनासँग सरोकार राख्छन् । सपनामा देखिएका कुराले हाम्रो अनुभव, कल्पनाशक्ति, चाहना र मनोयथार्थलाई कुनै न कुनै रुपमा प्रकट गर्छ । हाम्रो भित्री तहको प्रचिनिधित्व गर्छ शायद हाम्रो सपनाले । 

म आपूmले देखेको एउटा सपना उल्लेख गर्न चाहन्छु । म एसएलसी परीक्षाको जाँचपछिको विदामा घरमै बसिरहेको थिएँ । वर्षायामको बेला । खेतमा मकै पाकेर भाँच्ने बेला भएको थियो । मकै भाँच्दै धान रोप्दै थिए किसानहरु । हाम्रो पनि खेत निकै थियो । धान रोपाइँ चलिरहेकाले कामको चटारो थियो । मानो खाएर मुरी उब्जाउने बेला भनिन्छ असार महिनालाई । म पनि काम गर्न सक्ने भइसकेको थिएँ, जीवनका करिब १६ वर्ष मैले त्यही धरतीमा बिताइसकेको थिएँ । दिनभरिको कामले थकाइ बेपत्तै लागेको थियो । खान खाएर सुतेको, गहिरो निद्रा परेछ । बिहान उठ्न अलि ढिलो भएछ । शायद निद्रा पनि पातलिएको थियो क्यार, एउटा सपना देखे“ । 

भएको के थियो भने मेरो एसएलसी परीक्षाको रिजल्ट भरेभोलि भएको थियो ब्याउने गाईजस्तै । जसरी गर्भिणी गाई महिना लागेपछि पुगेपछि आज ब्याउँछ कि भोलि ब्याउँछको अवस्था हुन्छ, गाईपालक किसानलाई कतिबेला र कसरी ब्याउला भन्ने चिन्ता हुन्छ त्यस्तै चिन्ता भइरहेको थियो मलाई पनि परीक्षाफलको । काममा व्यस्त हुँदा बिर्से पनि फुर्सतको बेला मन त्यतैतिर एकोहोरिन्थ्यो ।  

त्यतिबेला एसएलसी परीक्षा माघ महिनामा हुन्थ्यो र परीक्षाफल चाहिँ असारमा प्रकाशित हुन्थ्यो । पढाइबाट निकै लामो फुर्सत हुने भएकाले परीक्षाफल प्रकाशित नहुन्जेल घरै बस्ने चलन थियो । अहिले जस्तो न ब्रिज कोर्सको चलन थियो न अरु घुमफिर । म स्कूलको पढाइको चापबाट फुर्सत पाएकोमा दङ्ग थिएँ, घर प्यारो थियो । घरका काम सघाउने, पुराना साथीहरुसँग कहिलेकाहीँ भेटघाट गर्ने, पाएका पुस्तक पढ्ने यस्तै थियो विदाको मनोरञ्जन । 

सपनामा मैले त्यही परीक्षाफल देखे ।  म साथीहरुको भीडमा थिएँ । बडेमाको भित्तामा केही टाँसिएको थियो । केटाकेटीहरु तँछाडमछाड गरेर उभिएर त्यही भित्तातिर हेर्दै थिए । म त्यही भीडतिर बढे“, चिनेको एउटा साथी पनि भेटियो । म साथीनजिकै गएँ । उसले मलाई त्यो पर्खाल नजिक लिएर गयो र भित्तामा टाँसेको कुरा हेर्न भन्यो । पर्खालमा धेरै मानिसका नाम र नम्बर थिए । उसले मलाई भन्यो– “हेर् त त्यहाँ तेरो पनि नाम छ कि !” 

म एकैछिन अल्मलिएँ । विस्तारो खोज्दै जाँदा मेरो नाम भेटियो ।  म खुशीले बुरुक्बुरुक् उफ्रे“ । साथी भने अचल भएर बसिरह्यो । मैले चिच्याएर भने“– ‘के हेरिरा’को हिँड् लड्डु खान !’

‘मैले त अघि नै खाइसके“ लड्डु । तँ जा म घरतिर लागे“ ।’ 

उसको कुरा सुनेर म अक्कनबक्क परे“ । साथीको खुशीमा खुशी होला भनेर हर्षको समाचार सुना’को त बटारिएर पो हिँड्छ ! म फेरि उसलाई पछ्याउँदै केही पर पुगे“ र हातमा च्याप्प समाएँ । दुवैजना आँपको रुखमुनि गएर बस्यौ“, साथी बोल्दैन । चुपचाप एकअर्कालाई हेरिह्यौै“ केहीबेर । म भित्रैदेखि खुशीले भरिएको थिएँ, साथी भने आँखाभरि आँशु लिएर मलाई एक टकले क्वारक्वार्ति हेरिरहेको थियो । एकछिनमा ऊ रुन थाल्यो, त्यतिकैमा म झल्याँस्स ब्युँझिएछु । 

ब्युँझेर बाहिर निस्कँदा घाम झलमल्ल लागिसकेको थियो । उठ्ने बेलाको सपना साँचो हुन्छ, राम्रो सपना देख्यो भने उठ्नासाथ नसुनाउनु भन्नुहुन्थ्यो आमा । म ओछ्यानबाट उठेर तलामुनि झरे“ । आमा आँगन बढारिरहनु भएको थियो । मलाई खुशीले कतिबेला सुनाऊँ भइरहेको थियो, एकै श्वासमा हतारहतार सपनामा देखेको कुरा आमालाई सुनाएँ । 

“सपनामा देखेको कुरा कसैको उल्टो हुन्छ कसैको सुल्टो हुन्छ । तेरो सपना सुल्टो हुन्छ कि उल्टो हुन्छ थाहा छैन । रिजल्ट देखिछस् क्यार । राम्रै भयो होला । अब आजभोलि रिजल्ट हुने कुरा पनि छ क्यार, मनमा कुरा खेलिरा’को त्यही भएर देखिस् होला ।” आमाको प्रतिक्रिया सोझो थियो ।

“हो, अब त रिजल्ट आउनै पर्ने हो ढिलो पो भैसक्यो त ! असार भैसक्यो ।” मैले उभिएरै भने“ । 

एक छिनमा रेडियोमा समाचार सुन्नु पर्यो भनेर रेडियो खोल्छु त समाचारमा एसएलसीको परीक्षाफल प्रकाशित भएको समाचार ! राति देखेको सपना एउटा त मिलिहाल्यो । अब भने मलाई छटपटी भयो परिणाम के भयो होला भनेर ।   

घरको काम छाडेर परीक्षाफल हेर्नका लागि हिँडिहाल्ने अवस्था थिएन । सपना साँचो हुने विश्वास पनि कताकता छँदै थियो । परीक्षामा उत्तर लेखाइ राम्रै भएको थियो । प्रथम नभएपनि द्वितीय श्रेणीमा चाहिँ पक्कै उत्तीर्ण हुन्छु भन्ने आत्मविश्वास थियो । वर्षात्को समय । झरी र वर्षा झेलेर परीक्षाफल हेर्न निकै टाढा पुग्नुपर्ने । जनकपुर वा सिन्धुली नपुगी पत्रिका हेर्न पाइँदैनथ्यो । पास भएको भए त ठीकै थियो फेल भएको भए फुस्रा ओठ लाएर फर्कनुपर्ने । तँछाडमछाड गरेर रिजल्ट हेर्न जान मन लागेन । 

एक हप्तापछि साथीहरुले खबर पठाए डकाहाबाट । करिब १३ दिनपछि गाउँमा परीक्षाफल प्रकाशित भएको गोरखापत्र आइपुग्यो । नाताले भिनाजु भन्नुपर्ने सुदर्शन पोखरेल हुलाकका बैदार थिए । उनले रिजल्ट हेर्ने भए आउनू भनेर खबर पठाए । म पनि त्यो खबर पाएपछि हेरिहालौ“ं न त भनेर हुलाक पुगे“ । मनमा भने केही खुचखुच छँदै थियो । तर संयोग, मेरो सपना सत्य भएछ, म पास भएँछु । मसँगै परीक्षा दिएका कतिपय साथीहरु अनुत्तीर्ण भएछन् । मचाहिँ उम्के“ ।

मेरो जीवनमा यस्ता घटना निकैवटा भएका छन् । जबजब म निकै व्यथित भएर वा भावनात्मक रुपमा अत्यन्त संवेदनशील भएको बेला कुनै सपना देख्छु, ती सपना सत्य भएका छन् । मलाई लाग्छ सपना हाम्रो अनुभव, कल्पना शक्ति र परामनोवैज्ञानिक शक्ति दुवैसँग गाँसिएका हुन्छन् । हाम्रा दैनन्दिनका व्यवहारमा मन अल्झिरहेको बेला देखिएका सपना सत्य नहुन सक्छन्, तर जब मन अत्यन्त सङ्लो भएको र भावनात्मक रुपमा संवेदनशील भएको बेला कुनै सपना देखिन्छ भने त्यसले हामीलाई बाटो देखाउने र अन्तरात्माको आवाजको रुपमा दिशानिर्देश गर्छ भन्ने लाग्छ मलाई । 

आर्किमिडिज, आइन्सटाइन, म्याडम क्युरी आदि वैज्ञानिकहरुका जीवनमा सपनाले यथार्थको बाटो देखाएको कैयौ“ किस्सा सुन्न पाइन्छ । कैयौ“ दार्शनिकहरुले, तपस्वीहरुले सपनामा देखेका कुरा जीवनमा सत्य भएको कुरा आफ्ना संस्मरणहरुमा लेखेका छन् । 

सफलताशास्त्रले बारम्बार देखिने सपनालाई लक्ष्य बनाउन सकियो भने र लक्ष्यलाई सपना बनाउन सकियो भने सहजै चाहेको कुरा प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्छ । त्यसैले मलाई के लाग्छ भने जीवन चलाउन होस् वा जीवन बनाउन सपना बहुमूल्य छ । सपनाले नै हो मानिसलाई नयाँ दिशातिर डो¥याउने । मलाई त अझ के लाग्छ भने सपना जतिसक्दो निद्रा नआइकनै देख्नुपर्छ, हिँड्दा, सुत्दा, उठ्दा, आराम गर्दा, कुरा गर्दा । हरेक बेला सपनामय नै हुनुपर्छ जीवन । सपनाविनाको जीवन के जीवन ! जिउँदोले नै देख्छ सपना, मुर्दाले सपना देख्तैन । सपनाले जीवनको बोध गराउँछ । त्यसैले जीवन हुन्जेल र जीवनलाई चाहेजस्तो आकार दिन सपना आवश्यक छ । 

सपनाजस्तो हावादारी कुरा गर्ने मानिस मलाई असाध्यै पन पर्छ कुरै नगर्ने मानिसभन्दा । कमसेकम उसले हावादारी नै भए पनि सपना त देखेको छ । लागिरह्यो भने एक दिन उसले सपना साकार पारेरै छोड्छ । हिटलर, नेपोलियन, लेनिन, गान्धी, माओ सबका सब सपनाकै कारण त माथि उठेका हुन् नि ! सपना नदेख्ने, आपूmलाई सपनामा नउडाउने, हाउडेझै“ कुरा नगर्ने गजधम्म परेर मन र वचन दुवैमा ताल्चा लाउने हो भने एक दिन भावनामा पनि ताल्चा लाग्छ । भावना मरेपछि जीवन पनि मृत हुन्छ । त्यसैले सपना देख्ने प्रयास गर्नुस् । सकेसम्म राम्रा, ठूला, असम्भव सपना देख्नुस् । अनि तपाईं त्यतै तानिनुहुन्छ । नत्र के ले तान्छ तपाईंलाई ? जीवनलाई माथि तान्ने, बनाउने, बिगार्ने, सफल हुने, विफल हुने सबै सपनाले नै हो । त्यसलै मेरो सल्लाह त के छ भने कल्पना गर्नसक्ने जति कल्पना गर्नुस् र कल्पनामा बनाएको सपना आँखा नचिम्लिकनै देख्नुस् । सपना देख्नेले नै विपनामा त्यसलाई भोग्न पाउँछ, सपना नदेख्नेले त त्यतातिर पाइलै चाल्दैन, त्यसैले पाउने समभावना पनि हुँदैन । 

२०७६।२।१९

जीवन बदल्ने त्यो छात्रवृत्ति

एसएलसी पास गरिसकेपछि मलाई दुईतीनवटा कुराहरुमा निर्णय लिनुपर्ने अवस्था आयो । त्यतिबेला विवाह गर्ने उमेर सामान्यतः १६।१७ वर्ष थियो । पछि अलि पछि स¥यो । म एसएलसी परीक्षा उत्तीर्ण गर्दा १६ वर्ष लागेको थिएँ । त्यो उमेरका धेरै साथीहरु विवाहित भइसकेका थिए । मलाई पनि घरबाछ विवाहको दबाव बढ्दै गएको थियो । अलिअलि खानलाउन पुग्ने घरका धेरैजसो मेरा दौतरीहरु माष्टरको जागिर र जोडीमा आबद्ध भइसकेका थिए । घरमा यौवनमत्त अर्धाङ्गिनी र हातमा पैसा । दङ्ग थिए ती साथीहरु । घरपरिवार पनि कल्कलाउदो उमेरकी बुहारी भित्रबाहिर गरिरहेकी, छोरो कमाइमा लागेको, गाउँघरमा साहुका रुपमा २।४ हजार आसामी लगाउन पाइएको यस्तो लोभलाग्दो व्यवहार देख्दा त्यसबेलाका अभिभावक मक्ख पर्नु स्वाभाविक नै थियो । मलाई पनि कताकता लाग्थ्यो, यसै गरे पनि के बिग्रला र ?

जीवन कता लैजाने भन्ने महत्वपूर्ण गोरेटो कोर्ने बेला र यौन चञ्चलता एकैपटक प्रकट हुँदा निर्णयको अप्ठेरोमा पर्छन युवाहरु । विवाह, क्यारियर, अध्ययनक्षेत्र छनौट, यौनसाथी, उमङ्ग र उन्माद सबैकुरा यही बेला देखा पर्छन् यस उमेरका युवाहरुमा । 

साँच्चि भन्ने हो भने, जीवनबोध गर्ने, भविष्यको योजना बनाउने, अध्ययनको विषय छनोट गर्ने, आफूलाई आत्मोन्नतितिर बढाउने आदि सबै हिसाबले अत्यन्तै नाजुक समय हो यो । मेरा साथीहरु, दौ“तरीहरु यतिबेलाको  यौनरस, जागिररस, प्रेमरसमा जोजो डुबे, मजा लिए आज ती साथीहरु देख्छु न त अध्ययन अघि बढाउन सके, न त जागिरमा उन्नति गरेर आन्दित हुन सके, न त व्यवसायमा नै अब्बल हुनसके, न त घरव्यवहार, परिवार व्यवस्थिति राम्रो गरेर सुखी र सम्बृद्ध जीवन बाँच्न सके । त्यसबेला त उनीहरु घरपरिवार, नातागोता समाजका साथीभाइका अगाडि हाइहाइ नै भएका जस्ता देखिन्थे तर अहिले जीवनको कसीमा घोटिँदा त्यो अल्पकालीन मोज, ममता र हाइहाइले दीर्घकालीन भविष्यको सफलता त्यसै तुहिएर गएको देख्छु । 

धेरै कुरा विचारेर मैले विवाह र मास्टरको जागिरको प्रस्ताव अस्वीकार गरिदिएँ । परिवारका सबै सदस्यहरुलाई स्नातकसम्म पढ्न दिनका लागि राजी भए । त्यतिबेला मेरो अवचेतनले पढनेबाहेक विवाह र पैसा कमाउनतिर मलाई तानेन । त्यही परिणाम पछिल्ला दिनहरुमा मैले प्राप्त गरेँ । त्यसबेला मसँंगै पढने सहपाठीहरु अस्थायी शिक्षकको जागिरबाटै निवृत्त हुने अवस्थामा छन् । उनीहरुको न त परिवार समृद्ध छ न त सन्तुष्टी नै । 

यसरी मास्टरको सजिलो जागिर र विवाहको कुरा पर सारेपछि बाँकी रहयो अब प्रवीणता प्रमाणपत्र (त्यतिबेला उच्च मा. वि. हरु थिएनन् ) अध्ययन के विषयमा गर्ने भनेर छान्ने कुरा । एस. एल. सी. उतीर्ण गर्नासाथ २।३ जना साथीहरुले पढ्ने विषयका बारेमा सरसल्लाह गर्यौ“ । भविष्यमा राम्रो रोजगारीका लागि कुन विषय उपयुक्त होला भन्ने सल्लाह लिने आफन्त, शुभचिन्तकहरु पनि त्यति थिएनन् । भएकाहरुले पनि सल्लाह त्यति चित्तबुझ्दो दिन सकेनन् । त्यसैले २ जना साथी मिलेर वर्षात्को समय भएपनि काठमाडौ“ं जाने र कलेजहरु बुझ्ने भन्ने निर्णय गरियो । साथी गणेश सापकोटा र म असारको दिनमा जनकपुर हुँदै काठमाडौ“तिर लाग्यौ“ । 

जनकपुरमा केही आफ्न्त र साथीहरु पढ्थे । उनीहरुसँग भेटघाट गरिसकेपछि र उनीहरुका अनुभव सुनिसकेपछि कृषि, वन वा इन्जिनियरिड पढ्न पाइयो भने पढ्ने, अन्यथा साधारण, सजिला विषयहरु लिएर मानविकी पढनकालागि जनकपुरमा नाम लेखाउने निर्णय मैले लिएँ । काठमाण्डौ आएर पुल्चोकस्थित इन्जिनियरिड अध्ययन संस्थान  (त्रि. वि. वि. अन्तर्गत) मा ओभरसियर पढन पाइन्छ कि भनेर बुझ्न गएको त अत्यन्त थोरै संख्या, त्यसमा पनि प्राप्ताङ्कका आधारमा मात्र पढ्न पाइने भन्ने थाहा भएपछि मेरो प्राप्ताङ्कले यो विषय पढन पाउने सम्भावना छैन भन्ने मलााई लाग्यो । 

त्यसपछि हेटौ“डास्थित वन विज्ञान अध्ययन संस्थानमा गइयो । त्यहाँ पनि त्यस्तै कुरा बुझेपछि अब जनकपुर गएर भर्ना हुने भन्ने निर्णयमा दुवैजना पुग्यौ“ं । काठमाडौंबाट फर्कने निधो गर्यौ“ं । त्यतिबेला गाउँकै राजनीतिज्ञ भद्रकुमारी घले  श्रम तथा समाजकल्याण राज्यमन्त्री थिइन् । काठमाडौ“मा उनैकहाँ नै बसेका थियौ“ । एक दिन बिहानै हामी भेटघाट गर्न बैठक कक्षमा बसिरहेका थियौ“, निस्कन लागेकी मन्त्री घलेले भनिन्–  “ए केटा हो जागिर खान्छौ भने खानेपानीमा केही कर्मचारीहरु मागेको छ, म मन्त्रीलाई भनिदिन्छु, निवेदन हाल्ने भए हाल है ।”

मन्त्रीको यो जागिरसम्बन्धी कुराले मेरो साथी गणेशलाई अलिअलि झस्कायो । उनी अलि अक्मकिए तर मैले भने तुरुन्तै जवाफ दिएँ– “यति थोरै पढाइमा जागिर खाएर के गर्नु र दिदी बरु पढनेतिरै लागौ“ जस्तो लागेको छ, जागिर त पछि फेरि पनि पाइएला नि ।”

यति भनेपछि उनले फेरि भनिन्– “गाउँघरका केटाहरु यसो जागिर खान्छौ भने मिलेको छ भनेर भनेको पो त, पढने नै विचारमा छौ भने त राम्रै भो नि त ।”

यति भनेर उनी मन्त्रीको गाडीमा चडेर निस्किन् । हामी पनि जनकपुर फर्कने विचारले एक जना साथीको सहयोगमा साझा बस चढेर बस पार्कतर्फ लाग्यौ“ । त्यसपछि मेरो दिमागमा कहिल्यै अस्थायी जागिरप्रति मोह भएन । पढाइमा होमिएँ । कमसेकम स्नातक उतीर्ण नगरी जागिरमा नअल्झिने मेरो निर्णय रह्यो । काठमाडौ“बाट फर्केर रामस्वरुप रामसागर बहुमुखी क्याम्पस जनकपुरमा मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र संकायमा भर्ना भएँ  । भर्ना त भइयो तर अब कुनकुन विषय पढ्ने भन्ने फेरि निर्णय गर्नुपर्ने  भयो ।

त्यतिबेला शुरुमै सम्पूर्ण विषयहरु निश्चित्त गर्नु पर्दैनथ्यो । केही समय आफ्नै क्षमता पहिचान गरी विषयहरु छान्न पाइन्थ्यो । कुनकुन विषय समूह रोज्न पाउने भन्ने चाहिँ कलेजले तोकिदिएको हुन्थ्यो । केही हप्ता म कहिले कुन विषय त कहिले कुन विषयमा कक्षामा हल्लिँंदै रहेँ । त्यसपछि मैले आफूलाई राम्ररी नियालेँ । मेरो विषयहरुप्रतिको चाख कस्तो छ ? कुन विषयमा म बढी डुब्न सक्छु ? भन्ने विचार गरेँ । अंगे्रजी भाषाको मेरो क्षमता कम भएकाले अनिवार्यबाहेक अंगे्रजी पढ्ने हिम्मत गरिनँ । गणितको मिहिनेतको औचित्य देखिनँ । त्यसपछि बाँकी रहयो अन्य विषय छान्ने कुरा । मेरो लक्ष्य त्यसबेला सहज ढङ्गले स्नातक उतीर्ण गर्ने र स्थायी जागिर खाने अर्थात घुम्ने कुर्सी भएकाले नेपाली साहित्य एउटा छान्ने त्यसपछि इतिहास र भूगोल पढने विचार गरेँ । यो निर्णयले मलाई जीवनमा साह्रै ठूलो काम ग¥यो ।

एस. एल. सी. परीक्षामा नेपाली विषयमा अंगे्रजीपछि सबैभन्दा कम नम्बर आएको रहेछ । गाउँको स्कूल त्यस बेलाको अंगे्रजी पढाउने र पढने परिवेश आदिका आधारमा मलाई त्यसमा त्यति धेरै असन्तोष लागेन । तर आफूले जन्मेदेखि सिकेको, जानेको भनेको नेपालीमा समेत त्यति थोरै अङ्क ल्याएकोमा भने मलाई अत्यन्तै पीडाबोध भयो । मनमनै अत्यन्त ग्लानि पनि भयो । त्यसैले अब प्रथम वर्षमा नै कसरी नेपाली भाषा बोलाइ र लेखाइ दुवैमा उत्कृष्ट बनाउन सकिन्छ भन्नेतिर मेरो ध्यान गयो ।

अंगे्रजीभन्दा पनि नेपाली कसरी राम्रो गर्न सकिन्छ भन्नेमा म पूर्णत चिन्तित र समर्पित भएँ । राम्रो भाषिक मिठास भएका शिक्षकहरुका कक्षामा छानीछानी बस्ने, उनीहरुसँंग हिमचिम कसरी बढाउने ? कसरी ती शिक्षकहरुसँग बढीभन्दा बढी वार्तालाप गर्ने भन्नेमा म ध्यानदिन थालेँ । उठ्ता, हिँड्दा पढ्दा वा फुर्सतको समय हरेक समय शब्द प्रयोग, वाक्य गठन, त्यसको प्रवाह, अनुप्रास आदिमा मेरो तल्लीनता बढ्यो ।

शिक्षकहरुसँग  कसरी नजिक भएर उनीहरुबाट बढी भन्दा बढी भाषिक कला सिक्न सकिन्छ भन्ने विषयमा मेरो उत्सुकता र प्रश्न देखेर सबैजसो शिक्षकहरु मलाई सहयोग गरे । सबैजसो शिक्षकहरुले सल्लाह सुझाव र सहयोग गर्न थाले । अब म कलेज मात्र होइन विदाका दिन र फुर्सतका समयमा कैयौ“ं शिक्षकहरुका घरमा समेत धाउन थालेँ । यसले मलाई उनीहरुको बोल्न शैली, अभिव्यक्ति कला सिक्ने अवसर त मिल्यो नै पारिवारिक घुलमिलले अलि अन्तरङ्ग रुपमा आत्मीय हुने अवसर पनि प्रदान गर्यो । 

कक्षामा म उनीहरुको विद्यार्थी नभएपनि कतिपय शिक्षकहरुले व्यक्तिगत रुपमा पनि मलाई नेपाली साहित्य, भाषा, समालोचना अध्ययनका विविध तरिकाहरु र त्यसको विकासका लागि सरसल्लाहहरु दिएर सहयोग गरे । विशेषत त्यतिखेर मैले साहित्यिक कृतिहरुलाई अध्ययन गर्ने तरिका, समीक्षा गर्ने, समालोचना गर्ने तरिका, तिनको विश्लेषण गर्ने, चरित्रहरुको चित्रण गर्ने, कृति समीक्षा गर्ने र त्यसलाई लेख्दा प्रयोग गरिने भाषालाई कसरी चुस्त, स्पष्ट र सघन बनाउने भन्ने कला सिक्नमा केन्द्रित गरेँं । 

संयोगवश म त्यतिखेर साहित्य अध्ययनमा केही राम्रा भनिएका साथीहरुको सँगतमा रहेँ । उनीहरुसँगको छलफल, बहसले र शिक्षकहरुसँगको अन्तरङ्ग सम्बन्धले मलाई साहित्यको एक जिज्ञाशु विद्यार्र्थीका रुपमा कक्षामा चिनिन मद्दत गर्यो । त्यसबेला मलाई ईश्वर ढुंगेल, लक्ष्मण ढुंगेल, कूलप्रसाद कोइराला, श्याम दाहाल सरले नेपाली विषय अध्ययनमा विशेष निर्देशन र सरसल्लाह दिनुभयो । कूल प्रसाद कोइरालाले हामीलाई कक्षामा नपढाए पनि वहाँको भाषाशैलीको खरोपन, गहन अर्थबोधक शब्दहरुको प्रयोग, प्रस्तुतीकरण र समीक्षा शैलीले मलाई विशेष आर्कषण गर्यो । निकै समयसम्म म उहाँसँग अन्तरङ्ग सम्पर्क र सम्बन्धमा रहेँ । उहाँले मलाई भाषा सुधारका लागि कुनकुन पुस्तक कसरी पढ्ने, त्यसको मुख्य विषयलाई कसरी बुझ्ने अनि आफ्नो लेखनमा शुद्धता, मिठास र प्रवाह कसरी राम्रो बनाउने, विश्लेषणात्मक, विवेचनात्मक लेखनी कसरी बढाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा अत्यन्तै मेहनतपूर्वक सिकाउनु भयो । जुनसुकै समय र सन्दर्भमा पनि निर्वाधरुपमा उहाँको निवासमा जाने र सोधपुछ गर्ने सुविधा मलाई थियो । त्यसबाट मैले आफ्नो भाषिक शैली सुधार, शब्दभण्डार विकासमा विशेष काम गर्न सकें । 

विशेषतः मैले यसबेला दैनिक रुपमा राति सुत्नुअघि डायरी लेख्ने गरेँ । त्यसमा दिनभरका घटनाहरु, आफूभित्र उठेका भावनाहरु, पढेका विषयबाट बुझेका कुराहरु लेख्नथालेँ । दैनिक रुपमा कक्षामा पढाइएका विषयहरुसँग सम्बद्ध नोटहरु बनाउने, सम्बद्ध विषयका पुस्तकहरु सकेसम्म त्यही दिन पढने वानी बसालेँ । यसले मलाई विषयको गहनता बुझ्न, त्यसलाई सिर्जनात्मक रुपले भाव ग्रहण गर्न, मुख्य विषय पहिचान गर्न, आफ्नो अभिव्यक्ति तिखार्न र विविध किसिमका भाषाशैलीमा आफ्ना भावना पोख्न, विश्लेषण गर्ने सामथ्र्य विकास गर्न मद्दत पुर्यायो । 

भाषा विकासको यो प्रयत्नमा मैले खासगरी साहित्यिक कृतिहरुमध्ये उत्कृष्ट ठहरिएर त्यसबेलासम्म पुरस्कृत कृतिहरु  (नाटक, एकाड्गी, कविता, खण्डकाव्य, कथा, समालोचना आदि ) सबैजसो सकेसम्म गहिरिएर अध्ययन गर्ने प्रयास गरेँ । साहित्यको अध्ययनले मलाई सामाजिक परिवेशले मानिसमा पार्ने प्रभाव, उसको मनोविज्ञान, मान्छेका चाहना, भावना र प्रकृति बुझ्न मद्धत गर्यो । त्यसलाई एउटा पद्धति अन्तगर्त रही व्याख्या, बिश्लेषण र समीक्षा गर्ने कला समालोचनात्मक ग्रन्थहरुको अध्ययनबाट प्राप्त भयो । यतिमात्र होइन मैले केही लेखकका भाषाशैलीलाई नक्कल गरेर आफ्नो अभिव्यक्तिकला उसको जस्तै बनाउने, सकेसम्म नयाँनयाँ शब्दको प्रयोग गर्ने गरेर एक प्रकारले रोलमोडेल लेखक, समालोचकका रुपमा केही लेखकहरुलाई आफूमा समाहित गर्ने प्रयास गरेँ । यसले मलाई भाषिक अभिव्यक्ति तिखार्न, विषय प्रस्तुतिमा मिठास बढाउन र लालित्यपूर्ण भाषा प्रयोग गर्ने कलामा दखल बढाउन मद्दत गर्यो । 

व्याकरण सुधारका लागि मैले सकेसम्म पुस्तक पढदा नै वाक्य गठन, शब्दको ह्रस्वदीर्घ आदि अत्यन्तै ख्याल गर्ने र आफू निश्चित नभएकोमा तुरन्तै शब्दकोष हेर्ने बानीको विकास गरँें । यसले मेरो एस. एल. सी.को अत्यन्त नाजुक भाषिक क्षमता सुधारमा आश्चर्यजनक ढंगले काम गर्यो । त्यही परिणाम स्वरुप प्रथम वर्षमा नै मैले नेपालीमा १०० मा ७६ अङ्क ल्याउन सफल भएँ । त्यसबेला त्यो प्राप्ताङ्क निकै राम्रो मानिन्थ्यो । 

एक वर्षमा मैले जनकपुरको पुस्तकालयमा भएका प्राय सबैजसो पुरस्कार प्राप्त कृति र समालोचना ग्रन्थहरु पढेर सिध्याएको थिएँ । सङ्ख्याको हिसाबले भन्दा करिव २०० जति नेपाली साहित्यसँग सम्बद्ध पुस्तकहरु पढेर सिध्याएको थिएँ । दैनिक जसो १।२ पुस्तक पढेर सिध्याउनु मेरा लागि त्यतिबेला सामान्य जस्तै भइसकेको थियो । भात खाएर भाँडा माझ्ने काम बाहेक प्रायजसो समय पुस्तकसँगै रमाउँथेँ, पढथे“ र पुस्तक र डायरी सिरानमै राखेर सुत्थेँ । परिणामस्वरुप मैले प्रथम वर्षको नेपाली बिषयको परीक्षामा सर्वाधिक अंक ल्याउन सफल भएँ ।

  

हाम्रो कक्षामा तीन सय पच्चीस जना विद्यार्र्थीहरु अध्ययन गर्थे । बुढानीलकण्ठबाट एसएलसी गरेकादेखि मजस्ता दूरदराजको गाउँबाट उत्तीर्ण गरेका विद्यार्थी थिए हाम्रो कक्षामा । एकसेएक पढन्तेहरु थिए कोही अनि कोह ीभने ज्याकेट कम्बरमा बाँधेर जेठको दिनमा कलेज आउनेहरु पनि थिए । कठोर अनुशासनमा स्कूल पढेकाहरु कलेज छिर्दा फुकेको राँगोजस्ता । प्रथम वर्षको परीक्षा भयो करिब डेढवर्षपछि । चिट चोर्न अहिलेजस्तो छाडा थिएन त्यतिबेला । निकै कडा हुन्थ्यो परीक्षा । साह्रै ठूलो जोखिम लिएर केही बुँदा हेर्न सकिन्थ्यो हातमा लेखिएका वा सानो चिटमा लेखिएका कुराहरु । भेटियो भने सोझै हलबाट बाहिर निष्कासन हुन्थ्यो । 

परीक्षा सकिएको ६ महिनापछि बल्ल नतिजा आयो । मलगायत ५ जना मात्र आई. ए. प्रथम वर्षको परीक्षामा उत्तीर्ण भएछौै“ । ५ जना मध्ये मेरो प्राप्ताङ्क सबैभन्दा बढी देखियो । 

सङ्कायगतरुपमा कलेजबाट सर्वाधिक अङ्क ल्याउने विद्यार्र्थीहरुलाई त्यतिबेला रु ३०००।– (तीन हजार मात्र) वार्षिक छात्रवृति दिने व्यवस्था थियो । सोही व्यवस्था अनुसार मलाई दोस्रो वर्षभर मासिक रु. २५०।–  (दुई सय पचास मात्र) को दरले छात्रवृति प्राप्त भयो । यो छात्रवृति रकमका हिसाबले त्यति ठूलो नभए पनि मेरो जीवन विकासका दृष्टिले भने तीन करोड जस्तै भयो । मेरो छाति गर्वले चौडा भयो, इज्जतले सगरमाथा छोयो अनि सम्मानको आकास फराकिलो भयो । पुरस्कार सानो होस् वा ठूलो शायद यसले गर्ने काम यही नै हो, व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास र उन्नतिका लागि भने निरन्तर प्रेरणाको कार्य गर्नु । मलाई पछिल्ला दिनमा बदलिने र सफलताका सिँढी चढ्ने प्रेरणा दिने त्यही छात्रवृत्ति हो जनकपुर कलेजको । 

आहा, चितवनको मालभोग केरा !

अहिले तपार्इं चितवनको पदमपुर, पिठुवा, जुटपानी, रत्ननगर पुग्नुभयो भने त्यहाँका खेतबारीमा विगतभन्दा अलि भिन्न दृश्य देख्न पाउनुहुन्छ । जताततै केराको जङ्लैजङ्गल । ठाउँठाउँमा लटरम्म टमाटर फलिरहेका । अलि सिंचित खेतबारी हरिया तरकारीले भरिएका । हेर्दै मनमोहक । जताततै देखिने हरिया तरकारी, टमाटर र केराले त कुनै विकसित देशको व्यावसायिक कृषि गाउँमा पुगेजस्तो । 



केही दिनअघि सहकारीकर्मीहरुसँग अन्तरक्रियाको लागि चितवनको रत्ननगर पुग्दाको मेरो अनुभव हो यो । म त्यहाँ पुग्दा कुनै विकसित देशको कृषि फार्ममा पुगेझैँ आश्चर्यचकित भएको थिएँ । जताततै देख्तै रहर लाग्दा केराका घरी, ठूलाठूला केराका डिही अनि खेती त्यतिकै व्यावसायिक । चिटिक्क परेका केरा फार्म, गोडमेल र छाँटकाँट पनि भनेजस्तै सुन्दर । फार्म हेर्दा लाग्थ्यो यो कुनै प्राविधिकले नियमित हेरचाह गरेर स्याहारसुसार गरेको बगैँचा हो । मेरो मनमा खुलदुली चुलिँदै गयो । कसले ग¥यो होला यो नयाँ शुरुआत ? कसरी फैलियो यो लहर ? मन थाम्न सकिँन र एक जना सहकारीकर्मी केरा किसानसँग जिज्ञासा राखेँ— “तपाईं पनि यस्तो केरा खेती गरिरहनुभएको छ ?” मेरो प्रश्नमा मार्कण्डेय केरा उत्पादक सहकारी संस्थाका अध्यक्ष ध्रुव ढुंगाना भन्छन्— “त्यति धेरै त हैन, करिब बीस विगाहा होला ।”म चकित परेँ उनको उत्तरले । खेत साना आकारमा टुक्रिए भनेर कराइरहेको बेला एउटा किसानको बीस विगाहा केरा खेती ? उनको कुरा सुनेर छक्क पर्दै फेरि प्रश्न गरेँ— “आफ्नै जग्गामा कि भाडामा ?” उनी फिस्स हाँस्छन् र मलाई सच्याउँछन्— “जमिनको हदबन्दी नै दश विगाहा भएपछि कसरी आफ्नै बीस विगाहा जग्गा हुनु ! अरु किसानको जग्गा भाडामा लिएर गरिरहेको छु । मेरो त यहाँ जग्गै छैन ।” उनले यति भनेपछि हाम्रो सम्वाद गहिरिन्छ । हामी लाग्छौँ नजिकैको केरा बगैँचातिर जहाँ उनको केरा खेती थियो । उनी मलाई भन्दै जान्छन्— “यो एउटा हो अरु अलि वरपर छ । कहीँ कति कहीँ कति, सबै गरेर बीस विगाहा छ । हाम्रोमा परम्परागत केरा त थियो नै केही वर्षदेखि अन्न खेतीले किसानले जीवन नै धान्न नसक्ने अवस्था आएपछि यतातिर लाग्दा पो हुन्छ कि भनेर बुझ्दै जाँदा राम्रै आम्दानी हुने देखियो । गरे हुँदो रछ भन्ने ठानेर हामी पनि लाग्यौँ । अहिले अरु किसानहरु पनि व्यावसायिक रुपमा लाग्दै छन् । तपाईंहामी उभिएको यो बगैँचा तीन विघाको हो । मेरो आफ्नो एक विगाहा छ अरु भाडामा लिएको छु । भाडा प्रति विगाहा ८० हजार बुझाउँछु ।” इतिहास कोट्याए उनले । म उनका कुरातिर तानिँदै जान्छु उनी थप्दै जान्छन्— “शुरुमा केरा पनि व्यावसायिक रुपमा खेती गर्न सकिएला र भन्ने थियो । प्राविधिक ज्ञान पनि थिएन । केही पनि अन्न र तोरी छाडेर यो खेती गर्न चाहँदैनथे । तर २०६० सालतिर रजहरका अम्बिका प्रसाद अधिकारीले १२।१३ विगाहामा मालभोग केराका विरुवा ल्याएर खेती शुरु गरे । मानिसहरुले उनलाई गिज्याए, धान फल्ने खेतमा केरा लायो भनेर । उनले हार मानेनन् । हामीले पनि उनको केरा खेती देख्यौँ । केही वर्ष उनले त्यसबाट आम्दानी गरेको देखेपछि अरुले पनि लाउन थाले । हामीले पनि शुरु ग¥यौँ । पहिले अलि थोरैमा गरियो । त्यसबाट अन्नबाट भन्दा अलि बढी आम्दानी हुँदोरछ, दुःख पनि कम हुँदोरछ भन्ने थाहा भयो । त्यसपछि विस्तार गर्नुप¥यो भन्ने सोच बढ्दै गयो । गाउँमै पनि मीठो केरा उत्पादन हुन थालेपछि मानिसहरुले चाख मान्न थाले । त्यसपछि सहकारी बनाइयो । अहिले सहकारीले केही टेवा दिएको छ किसानलाई ।”“अनि मालभोग केरा नै किन ? अरु हरियो केरा त अझ बढी फलेको देखिन्छ ? यसका त घरी पनि साना छन् ।” मेरो जिज्ञाशाको अर्को पाटो थियो । “यो ठाउँको जमिन अलि सुख्खा छ । सिँचाइको सुविधा छैन । हरियो केरालाई सिँचाइ नगरी हुँदैन, सुख्खा सहन सक्तैन त्यसले । मालभोग केरा सुख्खामा पनि हुन्छ । त्यसैले यो केरा यहाँको लागि ठीक ठानेका हौँ । सिँचाइको सुविधा हुन सके त हरियो केराबाट बढी नै आम्दानी हुन्छ योभन्दा ।” मेरो जिज्ञाशा शान्त गरे उनले ।केही वर्ष एक्लाएक्लै केरा खेती गरेर मनग्गे आम्दानी गरिरहेका यस्ता किसानहरुलाई सहकारी किन चाहिएको होला त ? मेरो मनमा कुचकुच लागिरह्यो, सोधेँ– “केरा खेती गर्न सहकारी नै चाहिँदोरछ भन्ने चाहिँ किन लाग्यो तपाईंहरुलाई ?” “ठूला किसानलाई त सहकारी नभए पनि हुन्छ होला भन्ने लागेको थियो शुरुमा तर हाम्रो त्यो सोच ठीक होइन रहेछ । किसानलाई व्यावसायिक बनाउने हो भने सहकारी अनिवार्य छ । सानालाई अझ बढी चाहिँदो रछ । १० कठमा केरा लगाएर कहाँ लगेर बेच्नु ? मल, बिरुवा, उत्पादन बिक्री सबैको तनाव । थोरै भएपछि न व्यापारी यहाँ लिन आउँछ न टाढा लगेर भनेजति दाम लिन सकिन्छ । लगाएको बाली मौसमी प्रतिकूलताले नष्ट हुँदा मर्का पर्ने हुनाले बीमाको पनि समस्या । व्यावसायिक गर्ने हो भने त सहकारी नभइनहुने रछ । वरपरका किसानलाई पनि आपूmसँगै हिँडाउन पनि सहकारी राम्रो कुरा रहेछ ।” अनुभवले सिकाएको थियो उनलाई । त्यसपछि मार्कन्डेयकै अर्का सदस्यले कथा जोडे— “हामी केही किसानले हालको रत्ननगर  नगरपालिका १४, विगतको पिठुवा गा.वि.स. वडा नं. ३ मा केरा खेती शुरु ग¥यौँ । अलि ठूलो परिमाणमा खेती गर्न थालेपछि मल, औषधि, सामग्री अलि बढी नै चाहिने भयो । जुनसुकै कुरा किन्दा पनि उचित मूल्यमा नपाइने । एक पटक मल किन्न नजिकैको अर्को सहकारीमा गएको उसले त केरावालालाई हो भने त प्रतिबोरा रु. ५० बढी तिर्नुपर्छ भन्यो । मलाई नमीठो लाग्यो । त्यसपछि फर्केर आएर आफैँ कृषि सहकारी बनाउनेतिर लागेँ । वि.सं. २०७१ सालको आषाढमा हाम्रो संस्था मार्कन्डेय केरा उत्पादक कृषि सहकारी संस्था दर्ता भयो, द.नं. ११३४ मा । हाल संस्थामा १०२ सदस्य छौँ करिब ३०० विगाहा जग्गामा केरा खेती भइरहेको छ ।”“आम्दानी कस्तो छ नि ?” मेरो प्रश्न अध्यक्षलाई थियो जसले करिब २० विगाहामा केरा खेती गरिरहेको कुरा बताएका थिए । “खर्च कटाएर प्रतिविगाहा एक लाख त बस्छ ।” उनले गौरवसाथ उत्तर दिए । म भने अझ गम्भीर भएँ । सिँचाइको सुविधा नभएको ठाउँमा प्रति विगाहा खर्च कटाएर खूद नाफा नै एक लाख हुन्छ भने यो त राम्रै आम्दानी हो हाम्रो देशको सन्दर्भमा ।मार्कन्डेय सहकारीअन्तर्गतका सदस्यहरुले करिब ३०० विगाहामा खेती गरेर करिब १२ करोड आम्दानी गरिरहेका छन् । “सरदर प्रतिकोसा रु. ३।५० मा बिक्री हुन्छ । सिजनमा त अझ बढी पनि हुन्छ कोसा अलि ठूलो भएकाले । अफ सिजनमा अलि भिन्न हुन्छ । तर पनि करिब २५ प्रतिशत त फाइदा हुन्छहुन्छ ।” उनीहरुको अनुभव बोल्छ, म टिप्तै जान्छु ।अहिले उनीहरु बाह्रै महिना समान रुपले हरियो केरा (सामाज्य भाषामा लामो कोसा हुने जहाजी केरा) उत्पादन गर्ने प्राविधिक ज्ञान हासिल गरिसकेको तर त्यसका लागि सिँचाइ सुविधा हुनुपर्ने माग छ उनीहरुको । “राज्यले सिँचाइ सुविधा दिने हो भने बाह्रै महिना केरा फलाउन सकिन्छ । त्यो ज्ञान हामीले पाइसकेका छौँ । सय विगाहामा केरा खेती गर्ने योजनाका किसानहरु पनि हामीसँग छन् तर जमिन छैन । बारा र रौतहटतिर पनि केरा खेती गर्ने जग्गा खोज्दैछन् साथीहरु ।” यसरी व्यावसायिक केरा खेती हुन थालेपछि यसलाई थप सेवा र टेवा पु¥याउन यस क्षेत्रलाई सरकारले केरा खेतीको सुपरजोन घोषणा गरेको छ । सिँचाइ सुविधाको अभावमा मनसुनमा भर परेर खेती गर्नुपर्ने बाध्यता झेलिरहेका किसानहरुका लागि केरा उनीहरुका लागि बरदान साबित भएको छ । आम्दानी बढेको छ, सामूहिक कार्यमा लाग्ने प्रेरणा दिएको छ । गाउँलेहरुलाई सहकारीको एकसूत्रमा बाँधेको छ । बाली बीमाले यसलाई अझ बल प्रदान गरेको छ । तर यो सधैँ यस्तै हुँदैन कि भन्ने चिन्ता छ  । कैयौँ ठाउँमा यो केरा फैलिँदै–हराउँदै गरेको इतिहास छ भन्ने थाहा पाएका छन् उनीहरुले । अहिले केही वर्ष केरा खेती गरिएको ठाउँमा केराको थाम नै फुट्ने ‘पनामा’ भन्ने रोग लाग्ने गरेको र त्यो लागेपछि खेती फेर्नुपर्ने समस्या उनीहरुले भोगिरहेका छन् । त्यो रोग लागेपछि केरा उगालेर फेरि अर्को खेती गर्नुपर्ने, चारपाँच वर्ष पर्खनुपर्ने अनि बल्ल अर्को पटक केरा लगाउन मिल्ने प्राविधिक सिफारिसपछि उनीहरु झस्केका छन् । राज्यले अनुसन्धान गरी विकल्पको खोजी गरेर अर्को कुनै जात विकास गरिदिए हामीलाई ढुक्क हुन्थ्यो भन्ने आशा व्यक्त गर्छन् अध्यक्ष ध्रुव ढुंगाना । ..........  अहिले नेपाली केरा उत्पादक किसानहरु भारतीय भूमिबाट आयातीत केरासँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन् । भारत सरकारले हालैका वर्षहरुमा कृषि उत्पादनका लागि प्रदान गरिहेका विभिन्न सुविधा, सहुलियत र अनुसन्धानका कारण उत्पादन लागतमा ठूलो मात्रामा कमी आएको छ । कम लागतमा बढी उत्पादन भएका भारतीय केरा नेपालमा आइपुग्दासमेत यहाँको उत्पादनले प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन भइरहेको गुनासो किसानहरुको रहेको छ । कृषि उत्पादनका लागि आवश्यक पर्ने सामग्री र मजदुर ज्यालामा भएको उच्च वृद्धि, ढुवानी भाडा आदिको कारण उत्पादन र बजारीकरणको लागत बढ्न भई प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन भएको उनीहरुको गुनासो छ । तर पनि किसानहरु मिहिनेत गरिहेकै छन् । हालै शुरु भएको कृषि बाली बीमा कार्यक्रमले पनि किसानहरुलाई अप्रत्यासित क्षति हुँदा क्षतिपूर्तिको व्यवस्था गरिएकाले केही राहत मिलेको छ । यसले पनि थप प्रोत्साहन दिएको छ किसानलाई ।अनुभवले पाकेका मार्कन्डेयका ती सहकारीकर्मीका माथि उल्लेखित शब्दले सहकारी र कृषि व्यवसाय दुवैको चरित्र र आवश्यकता बताउँछन् । सही अर्थमा कृषिलाई व्यवसायिक बनाउने हो र किसानको हित वृद्धि गरेर उत्पादनबाट उचित मूल्य लिने हो भने एकातर्फ कृषि सहकारीलाई प्रवद्र्धन गर्ने सरकारी नीति आवश्यक छ भने अर्कोतिर राज्यको लगानी थप अध्ययन र अनुसन्धानमा केन्द्रित गर्न आवश्यक छ । अध्यक्ष ढुंगानासँग सहमती जनाउँदै म थप्छु— “उन्नत जातहरुको विकास, बजारीकरणमा उचित नीति र सुविधा प्रदान नगरी जुनसुकै नाममा जेसुकै कार्यक्रम भने पनि त्यसले कृषिको रुपान्तरण सम्भव हुँदैन ।  व्यावसायिक कृषि उत्पादन प्रणालीमा जान आवश्यक पर्ने आँट, विज्ञता, आवश्यक सामग्रीको जोहो अनि बजार पहुँचमा व्यहोर्नुपर्ने हैरानी अनि दिक्दारी, यी सबैले एक्लो किसानले कसरी व्यावसायिक हुन सक्छ ? त्यसमा पनि हाम्रो जस्तो सानो आकारको जमिन भएका साना किसानहरुले कृषिको व्यावसायिक उत्पादनमा जाने र त्यसबाट लाभ लिने हो भने सहकारी खेतीमा जाने तपाईंहरुको प्रयास सह्राहनीय छ । बजारमा हुने मूल्यको चलखेल, दलाली अनि भुक्तानीमा हुने ठगी, अनावश्यक मूल्य उतारचढाव यी सबैका लागि किसानहरुको सामूहिक शक्ति निर्माण गर्न आवश्यक छ । पूर्वाधार विकासमा काम गर्न आवश्यक छ । यो सबै गर्न न सरकार मात्रले सम्भव छ न किसान एक्लैले । सरकारले आवश्यक नीति, प्रशासन र नियमन अनि सहकारीले भएका पूर्वाधारको व्यवस्थापन, सञ्चालन र किसानहरुलाई सेवा, सुविधा र सचेतता दिन सक्छ । यसो हुन सक्यो भने तपाईंहरुले पिठुवा, रत्ननगर र पदमपुरमा गरिहेको व्यावसायिक केरा खेती अरु ठाउँमा पनि फैलाउन सकिन्छ । तपाईंहरुले  गर्नुभएको प्रयास शब्दमा वर्णन गर्न कठिन छ ।”मेरो भनाइले अध्यक्ष ढुंगाना भावुक हुन्छन् र नजिकै रहेको एउटा फलपूmल पसलतिर मलाई अगुवाइ गर्छन् । एक काइँयो केरा किनेर मतिर बढाउँदै भन्छन्— “यतिका कुरा गरिसकेपछि चितवनको मालभोग केराको स्वाद नै नचखाई तपाईंलाई कसरी बिदा गर्नु ! खाऊँ केरा ।”मेरो मुख रसाउँछ । केराको बोक्रा निकालेर खाँदै भन्छु— “आहा, चितवनको मालभोग केरा !” चितवनका ती मिहिनेती केरा किसान सहकारीकर्मीहरुलाई सलाम ! जसले यति ठूलो रुपान्तरण ल्याए देशमा ।  
   

कसरी पाउने आफूले चाहेजस्तो काम ?

गाउँबाट सहर पसेर रोजगारीको खोजी गर्ने व्यक्ति होस् वा विश्वविद्यालयबाट स्नातक उत्तीर्ण गरेको स्नातक, कुनै  सीपमा दक्ष भएको व्यावसायिक व्यक्ति होस् वा पेसा व्यवसाय शुरु गर्ने अवसर खोजिरहेको साधारण मानिस, सबै आआफ्नो इच्छाअनुसारको काममा संलग्न हुन चाहन्छन् । विदेशमा गएर पनि आफूले चाहेजस्तो काम नै गर्न चाहन्छन् । आफैँले चाहे जस्तो भइदेओस् भन्ने सबैको चाहना हुन्छ, तर कतिपयले त्यस्तो काम पाएर पनि आफूलाई योग्य साबित गर्न सक्तैनन् । आफूले चाहेको काम प्राप्त गर्ने कसरी ? केही सूत्रहरू: 

१. सर्वप्रथम आफूले काम गर्न चाहेको काम वा पेसा पत्ता लगाउनुहोस् । बजारमा आफूले चाहे जस्तो काम पाउने सम्भावना छ, छैन खोजी गर्नुहोस् । त्यस्ता संघसंस्था, कार्यालय, काम, उद्यम पहिचान गर्नुहोस् । 

२. आफूले गर्न चाहेको काम मिल्ने संस्था वा कम्पनी चुन्नुहोस् । त्यसमा उपलब्ध काम, अवसर, त्यसमा काम पाउन आवश्यक पर्ने योग्यता, नीतिनियम, भविष्यमा प्रगति र उन्नतिका सम्भावना आदिबारे गहिरो अध्ययन गर्नुहोस् ।

३. बुँदा नं. २ मा उल्लिखित कुराहरूको अध्ययन गरिसकेपछि आफूसँग त्यस कामका लागि आवश्यक पर्ने ज्ञान, सीप, क्षमता, दक्षता र भावना छ, छैन विश्लेषण गर्नुहोस् । तपाईंले त्यस संस्थामा काम पाउनुभयो भने के गर्न सक्नुहुन्छ त्यसको लेखाजोखा गर्नुहोस् । आफूसँगको क्षमता, दक्षता र योग्यताका आधारमा त्यस संस्थालाई फाइदा पु¥याउने के  सेवा, विचार, सीप वा सल्लाह दिन सक्नुहुन्छ त्यसको सूची बनाउनुहोस् ।

४. त्यस्ता संस्थामा तपाईंले नोकरी गर्न पाउनुहुन्छ वा हुन्न भन्ने कुरालाई दिमागमा आउन नदिई तपाईं यस संस्थामा काम गर्ने अवसर पाउँदा के दिन सक्नुहुन्छ ? त्यसमा आफूलाई एकाग्र गर्नुहोस् र त्यसको प्रभावशाली योजना बनाउनुहोस् । योजना बनाउने सीपका लागि कुनै अनुभवी विज्ञ व्यक्तिको सल्लाह लिनुहोस् । त्यसको विस्तृत खाका तयार पार्नुहोस् । 

५. अब आफूले तयार पारेको योजना, जिम्मेवार र सही व्यक्ति छनोट गरेर प्रस्तुत गर्नुहोस् । हरेक संस्था, कम्पनी, अफिस यस्तो उपयोगी काम गर्ने भावनाले भरिएको मानिसको खोजीमा रहिरहेकै हुन्छन् । निश्चित कार्ययोजनाबिनाको हावादारी विचारले कुनै काम बन्दैन । चाहनालाई योजनामा रूपान्तरण गर्ने क्षमता भएका मानिसहरू ज्यादै कम हुन्छन् । हरेक संस्थालाई यस्ता योजनामूलक व्यक्तिको जहिले पनि खाँचो रहेको हुन्छ ।

जब माथिका पाँच चरणमा तपाईंले आफ्नो तयारी गरेर निरन्तर हिम्मत, जोस र उत्साहका साथ लागिरहनुहुन्छ, तब केही हप्ता, महिना अतिरिक्त समय लाग्ला तर काम पाउने सम्भावना भने निश्चित हुन्छ । तपाईंको तयारीले भावी दिनमा हुने तपाईंको प्रगति र लाग्ने समय दुवैलाई बचाउनेछ । योजनाविहीन मानिसहरूको भीडमा योजनावाला व्यक्ति सहजै भीड छिचोलेर अघि बढ्न समर्थ हुन्छ । 

विस्तृतमा जान्नका लागि ‘परिवर्तनकारी कार्यशैली’ पुस्तक पढ्नुहोस् ।

कुटनीति र राजनीतिः एउटा ‘किङमेकर’को आत्मकथा

कोही मानिस आफ्नो निम्ति काम गर्छन भने कोही चाहिँ अर्काको निम्ति काम गर्नमा औधि रुचि लिन्छन् र सन्तोष मान्छन् । शक्तिमा पुग्न चाहने र शक्तिमा रहेकाहरुसँग घुलमिल भएर विश्वास जित्ने र आपूmले चाहेको काम गराउने शक्ति भएकाहरुलाई नै शायद ‘किङमेकर’ भनिन्छ । भारतीय भूखण्डमा मौर्य वंशको शासनकालका चाणक्य असाध्यै कुसल ‘किङमेकर’ मानिन्छन् । आपूm ब्राह्मण भएकाले युद्धकलामा होमिएर मौर्य वंशको गौरव रक्षा गर्न उपयुक्त नहुने भए पनि त्यसका लागि उपयुक्त पात्र समुद्र गुप्त मार्फत् आपूmले चाहेको काम गर्ने कुसल रणनीति र कुटनीति अपनाएर तत्कालीन भारतको गौरव जोगाउन सफल भएकाले अहिले पनि कुटनीति, राज्य र जातीय गौरवको उच्च आदर्श मानिन्छ चाणक्यलाई । उनले लागू गरेका कतिपय राजनीतिक समाधान र कुटनीतिका प्रयासहरु अहिले पनि उत्तिकै सान्दर्भिक मानिन्छन् । 

इतिहासका कालखण्डमा अनेक ठाउँमा यस्ता मानिसहरु जन्मे र कैयौँ मानिसलाई आफ्नो ज्ञान र क्षमता प्रयोग गरेर अरु मार्फत् आपूmले चाहेको काम गराउन सफल भए । तिनका अनुभवले अहिले पनि मानव जाति लाभान्वित भइरहेको छ । भारतका लाल बहादुर शास्त्री र इन्दिरा गान्धीलाई त्यो ओहदामा पुर्याउनमा के कामराजको ठूलो भूमिका रहेको मानिन्छ । अहिलेको भारतीय राजनीतिमा अमित शाह यस्तै प्रभावशाली व्यक्ति मानिन्छन् जो भाजपाका अध्यक्ष र मोदीका प्रमुख रणनीतिक योजनाकार हुन् । 

नेपालमा यस्तै उचाइ र प्रभावका व्यक्तित्व नदेखिए पनि नेपालको कुटनीति र परराष्ट्र मामिलामा रमेशनाथ पाण्डे पनि ‘नेपालका चाणक्य’ मानिन्छन् । उनको आत्मकथा ‘कूटनीति र राजनीति’ पढिसकेपछि यो निष्कर्ष अझै प्रबल हुन्छ । १४ वर्षको उमेरमै पत्रकारितामा प्रवेश गरेका पाण्डे १६ वर्ष पुग्दानपुग्दै विदेशी सरकार प्रमुखहरुसँग अन्तर्वार्ता लिने र प्रश्न गर्ने हैसियत बनाइसकेको बुझिन्छ । विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला सुन्दरीजल जेलमा भएको बेलामा दरवार र विपिको सम्पर्क सूत्र र पुस्तक आपूर्तिकर्ता बनेका पाण्डे त्यसपछिको करिब ५० वर्षको नेपाली राजनीति र वैदेशिक मामिलामा गहिरो अभिरुचि राख्ने, चिन्तन गर्ने र विदेशी विशेष दूतको रुपमा काम गर्ने अवसर पाएका व्यक्तित्व हुन् । धेरैले दरवार नजिकका पत्रकार र दरवारका विश्वास पात्र व्यक्तिका रुपमा चिन्ने गरे पनि वि.पि. कोइरालाको आत्मवृतान्त प्रकाशमा आएपछि भने पाण्डेको पहिचान दरवार र राजासँग मात्र सीमित रहेन । चाहे प्रजातन्त्रवादी होउन् वा वामपन्थी सबैलाई राष्ट्रिय स्वार्थ र देशको स्वाभिमान र विकासका लागि उपयुक्त रणनीतिक सरसल्लाह दिने र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग त्यसका लागि उचित भूमिका निर्वाह गर्न सक्ने पात्रको रुपमा पनि उनलाई ग्रहण गर्न थालियो । 

केही वर्षअघि प्रकाशनमा आएको ‘कूटनीति र राजनीति’ रमेश नाथ पाण्डेको अनुभवको सँगालो हो । सकेसम्म वस्तुनिष्ठ बनेर लेखिएको यो आत्मकथा आकारमा जति ठूलो छ यसले समेटेको विषय, परिवेश र व्यक्तिहरुको समूह र शासन प्रणालीको चित्रणको दायरा पनि  त्यतिकै फराकिलो छ । नेपालका छिमेकीहरुको सम्बन्धमा आउने गरेका समस्या, उतारचढाव, छिमेकीहरुको आन्तरिक राजनीति र विदेश नीति, उनीहरुको शासन सञ्चान कला आदि बारे पुस्तकले राम्रैसँग उजागर गरेको छ । यसबाहेक नेपालका राजनीतिक व्यक्तित्वहरुको शासन शैली, राष्ट्र र राष्ट्रियताप्रतिको दृष्टिकोण, उनीहरुका कुसलता र अकुसलताको मसिनो र भित्री चित्रण पनि पुस्तकमा गरिएको छ । 

सानै उमेरमा जेल परेर आमरण अनसनसमेतको अनुभव गरिसकेका पाण्डेमा त्यसपछिका दिनमा आफ्नो जीवन, आफ्नै भिजनमा कसरी हिँडाउने भन्ने दृढता र लक्ष्यउन्मुख रुपमा आपूmलाई अगि बढाउने दृढता कसरी विकास हुनसक्यो त्यसको उजागर पुस्तकले राम्ररी गरेको छ भने सम्बन्ध कलाका कतिपय रमाइला आयामहरुको प्रस्तुति गरेर पाण्डेले भावी पुस्तालाई वैदेशिक सम्बन्धको कला सिक्ने उपयुक्त अवसर पनि प्रदान गरेका छन् । 

अहिले रेलको चर्चा उनी विदेश मन्त्री हुँदाताका नै उठेको र नेपालले चीनबाट पनि पारवहन सुविधा लिनुपर्छ भन्नेमा मध्य एसियाका केही नेताहरुले सुझाव दिएको कुरा पनि पाण्डेले उल्ल्ेख गरेका छन् । यी बाहेक म्यान्मारबाट बंगलादेश हुँदै भारतले ल्याउने ग्यास पाइप एउटा शाखा नेपालतर्फ पनि ल्याउने भनेर बिम्स्टेक बैठकमा सहमती भइसकेको कुरा उल्लेख गरेर केही दूरगामी महत्वका कुराहरुले निरन्तरता नपाउँदा देशले लाभ पाउन नसकेको कुरा पनि पाण्डेले उल्लेख गरेका छन् ।

आत्मकथामा नायक स्वयं हुने र ऊ नै सबै अवस्थाको हिरो हो भन्नेजस्तो कहीँ कहीँ देखिनु स्वाभाविक भए पनि करिब ७२५ पृष्ठ लामो पुस्तकमा उल्लिखित प्रसङ्गहरुले नेपालको राजनीति र कूटनीतिको अवस्था र दिशा भने राम्रैसँग देखाउँछन् । तेस्रो पटक संयुक्त राष्ट्र संघ सुरक्षा परिषद्को अस्थायी सदस्य बन्न उनले शुरु गरेको प्रयास पछिल्ला विदेश मन्त्रीले निरन्तरता नदिएको र आपूmले गरेका प्रयास बताउन समय माग्दा पनि नपाएको प्रसङ्ग उठाएर पाण्डेले हाम्रो देशमा अरुका अनुभव सुन्ने र निरन्तरताको एक कडीका रुपमा आपूmलाई लिने परम्परा हराउँदै गएको प्रसङ्ग उक्काएका छन् । यसले देशको परराष्ट्र मामिलामा कूटनीतिक निरन्तरताको अनुभूति हुन सकेन भन्ने मार्मिक अनुभव पाण्डेको पुस्तक पढेपछि अनुभव हुन्छ । विदेशीहरुसँगको सम्बन्धमा कुराकानीको रेकर्ड राख्ने प्रचलन नहुँदा कतिपय सन्दर्भमा संस्थागत स्मृति नै नरहने अवस्थाको मार्मिक चित्र उनले प्रस्तुत गरेका छन् भने सार्क गठनका सन्दर्भमा भारतीय प्रधानमन्त्रीसँग भएको संस्थागत कुराकानीको टिपोटले कसरी सार्क गठन सम्भव भएको थियो भन्ने उल्लेख गरेर यसको महत्वका बारेमा पाण्डेले दृष्टान्त प्रस्तुत गरेका छन् । 

मानिसको लेखन सर्वाङ्ग पूर्ण हुँदैन, कमीकमजोरी केही मात्रमा हुन्छन् नै । पाठकका केही जिज्ञासा पुस्तक पढिसक्ता ज्युँदै रहन्छन् । जस्तो उनको दरवारसँग सम्पर्क कसरी भयो ? विपिसँग कसरी भेट भयो ? विपिसँग कसरी सम्बन्ध गहिरियो ? यस्ता कुराको थोरै संकेत भए पनि खासै चर्चा गरेको पाईंदैन । आगामी संस्करणमा ती कुराहरु थपिएमा पाठकको जिज्ञाशा शान्त हुने थियो । 

७०० पृष्ठभन्दा लामो आकारको पुस्तक लेख्नु र पढ्नु दुवै कष्टकर छन् । लामो धैर्यले मात्र यसलाई छिचोल्न सकिन्छ । राजनीति र कूटनीतिको जानकारी लिन चाहनेहरु, अध्येता र अनुसन्धाताहरुका लागि त छँदै छ यसबारेमा काम गर्न चाहने नेता, कार्यकर्ता, बौद्धिक व्यक्तित्व सबैका लागि यो पुस्तक एउटा उपयोगी पुस्तक हो । भावी पुस्तको लागि अर्को राजनीतिक दर्पण हो । कूटनीतिक क्षेत्रमा काम गर्नेहरुका लागि तालीम–पुस्तिका हो ।

  

मेची पुलदेखि गान्तोक बजारसम्म

२५ वर्षअघिको सिक्किम

फाल्गुण महिना । जाडो सकिएर गर्मी शुरु हुनै लागेको थियो । तराइमा लाग्ने बिहानी हुस्सु पनि लाग्न छाडेको थियो । गर्मी र जाडोको दोसाँधको मौसम आरामदायक थियो, न गर्मी न जाडो । मैले पहिलो पटक यस्तै मौसमको बेला हो सिक्किमको राजधानी गान्तोक जान पाइला अघि बढाएको । आजभन्दा करिब २५ वर्षअघि, एक जना मित्रको सहयोगमा म त्यो हिमाली भूमिको भ्रमण गर्न तम्तयार भएको थिएँ । प्रकृतिको अनुपम उपहार त्यो राज्य त्यसपछिका दिनमा मेरो अर्को घर बन्यो, समयसमयमा गइरहनुपर्ने, हेरिरहनुपर्ने र त्यहाँ गएर केही दिनको थकाइ मार्नैपर्ने गरी । डेन्जोङको त्यो चुचुरो मेरा लागि आफन्त भइदियो मायालु आतिथ्य र आफन्तभाव पस्केर । 

पहिलो पटक गान्तोक टेक्ता मैले जिब्रो टोकेको थिएँ त्यो शहरको अवस्थिति देखेर । त्यस्तो तारेभीरमा यत्रो शहर ! डेन्जोङ पहाडको चुचुरोमा ठडिएका अग्ला भवनहरुले भरिएको त्यो शहर हेरेर मनमनै सोचेको थिएँ– “यस्तो तारेभीरमा बसेको यो शहर ठूलो पहिरो गयो भने के होला ?” 

जबजब त्यो सानो भारतीय हिमाली राज्यमा पाइला टेक्छु मलाई अहिले पनि त्यस्तै लाग्छ । कुन दिन यो शहर पूरै पहिरोमा बग्ला र बिलाउला । मानव बस्तीको लागि बसालिने शहर कति भिरोलोमा कसरी बसालिनु पर्छ भनेर अनेक मापदण्ड बनाइए पनि गान्तोक एउटा बाध्यता हो सिक्किमको लागि । किनभने यही तारेभीरमा अडिएको त्यो सानो शहर सिंगै प्रान्तको राजधानी भएको छ सन् १९७५ मा एउटा स्वतन्त्र देश भारतमा विलय भएपछि । 

सिक्किम भारतमा विलय हुँदा म सानै थिएँ, अलिअलि सम्झन्छु, भारतले सिक्किम आपूmमा विलय गराउँदा निकै विरोध भएको थियो नेपालमा  । मेरो बालमस्तिष्कले राजनीतिका कुरा त्यति बुझेन तर त्यो एउटा गद्दारीको इतिहास ठान्छन् नेपालका राजनीतिकर्मीहरु । अहिले पनि विदेशीसँग बढी हिमचिम बढाउँदा नेताहरुलाई ‘लेण्डुप काजी’ र विदेशीको तरफदारीलाई ‘सिक्किमीकरण’ भन्ने गरिँदैछ । सिंगो देश अर्को देशमा विलय भएको त्यो घटनालाई राष्ट्रघातको नमूना नै मान्छन् राजनीतिमा चासो राख्नेहरु । मलाई पनि अलि पछि यसबारे जान्ने जिज्ञाशा पलाएको थियो । नेपालको पूर्वी भाग नै कार्यक्षेत्र भएकाले दार्जिलिङ, कालिम्पोङ र सिक्किमका मानिसहरुसँग यदाकदा भेटघाट पनि भइरहन्थ्यो । शिक्षा, साहित्य र संस्कृतिले ती ठाउँलाई नेपालसँग नजिक बनाइदिएको छ । दार्जिलिङको सुन्दरताको वर्णन गरेर लेखिएका नेपाली साहित्य धेरै छन् । दार्जिलिङमा जन्मेहुर्केका नेपाली साहित्यकारहरुले नेपाल पसेर पनि त्यहाँको परिवेशलाई साहित्यमा उतारे । त्यहाँको जीवनलाई लिपिबद्ध गरे । तर सिक्किमले त्यति गर्न सकेन जति दार्जिलिङले गर्यो । 

साहित्यको विद्यार्थी भएकाले मलाई पनि ती भूभागको यात्रा गर्ने र त्यहाँको जीवन बुझ्ने कुतकुती लागेको थियो । म उत्सुक थिएँ त्यो भूमि स्पर्श गर्न, बुझ्न र अवलोकन गर्न । शायद त्यही आकर्षणले मलाई वि.सं. २०४८ सालको फाल्गुण महिनामा पहिलो पटक सिक्किम जाने साइत जुरेको थियो ।  धुलाबारी काटेर पूर्वतर्फ नगएको म मेची पुल पार गरेर सिक्किमको राजधानी गान्तोकतिर पाइला बढाएको थिएँ । 

.......

भारतीय कम्युनिष्ट आन्दोलनको छुट्टै रुपको उद्गमस्थल नक्सलबाडी हुँदै जानुपर्दोरहेछ सिक्किम । नक्सलबाडी भन्नासाथ मेरो मनमा खुंखार आतंकका पर्याय क्रान्तिकारी योद्धाहरु उत्पादन गर्ने ठाउँ होला भन्ने परेको थियो । मैले सोचेको थिएँ, त्यस्ता क्रान्तिकारीहरु जन्माउने ठाउँ, सडकदेखि निकै टाढा, अनकन्टर होला, निकै डरलाग्दो र कडा सुरक्षा होला सुरक्षाकर्मीहरुको । जब हाम्रो गाडी नक्सलबाडी पुग्यो, हेर्छु त्यो ठाउँ त हाम्रै गाउँ जस्तो पो छ । साधारण गाउँले बस्ती अनि सानो बजार, हाम्रो सिरहा र सप्तरीतिरको कुनै गाम्रीण गरिबहरुको बस्तीजस्तो । न हेर्नलायक राम्रा भवनहरु त्यहाँ थिए न बजार व्यवस्थित र सुन्दर । विकासमा पछि परेको र हेपिएको ठाउँ लागेको थियो मलाई त्यो ठाउँ । खासगरी नजिकैको चिया बगानमा काम गर्ने गरिब मजदुरहरुको बसोबास रहेको सानो गाउँ थियो नक्सलबाडी । विकासका पूर्वाधार पनि भर्खर पुगेजस्तो, धुलाम्य र साँघुरो सडकले जोडिएको त्यो सानो गाउँ त्यस्तो चर्चित ठाउँ कसरी बन्यो होला ! मेरो मनमा तर्कना चलेका थिए ।

“हाम्रा झापाली क्रान्तिकारीहरु जन्माउने नक्सलबाडी यही हो त ?” मैले हतारिएर आपूmसँगै गएका साथीलाई प्रश्न गरेको थिएँ । मैले त्यो गर्नुको कारण थियो– उनी पनि तिनै क्रान्तिकारीहरुसँग हिमचिम भएका एक जना कार्यकर्ता थिए । निकै पहिलेदेखि नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माले)मा लागेका ।

“हो यही ठाउँ हो चर्चित नक्सलबाडी । चारु मजुमदार भन्ने किसान नेता यही ठाउँबाट चर्चित बने । उनले यही गाउँका गरिब किसानहरुलाई संगठित गरेर चलाएका थिए त्यो आन्दोलन । सरकारले निकै दमन गरेपछि उनीहरु पनि आक्रामक भए अनि पछि हतियारबन्द आन्दोलनको रुप लियो त्यसले ।” उनले लामो कथा बताए नक्सलबाडीका नेता चारु मजुमदारको । अहिले पनि भारतमा त्यसको प्रभाव छँदैछ । उसले ती क्रान्तिकारीहरुलाई आतंककारी ठान्छ । उनीहरु आफूलाई परिवर्तनकारी र न्यायका लागि लडेको ठान्छन् । 

हेर्दाहेर्दै हामी चारु मजुमदारको शालिक ठड्याइएको ठाउँमा पुग्यौँ । सडक किनारामा उनको पूर्ण कदको शालिक गौरवसाथ ठडिइरहेकै थियो, त्यहाँबाट आवतजावत गर्ने लाखौँ मानिसलाई नक्सलबाडी आन्दोलनको इतिहास सम्झाउँदै । त्यस शालिकले अझै पनि भारतजस्तो विशाल देशलाई टाउको दुखाइरहेको होला भन्ने अनुमान गरेँ मैले । जबसम्म संसारमा थिच्ने र थिचिनेहरुको वर्ग रहिरहन्छ, यस्ता योद्धाहरु सडक किनारामा यसरी नै शालिक बनेर संसारलाई झस्काइरहन्छन् ।  

सँगै यात्रारत मित्रसँग कुराकानी गर्दै हामी सिलिगुडी पुग्यौँ । मानिसहरुको भीडभाड, अव्यवस्थित शहर, जताततै फोहर र दुर्गन्ध । साँच्चिकै अव्यवस्थित थियो सिलिगुडी शहर । न ट्राफिक व्यवस्थित छ न पसलमा उचित दाम र इमान । सरसफाइको कुरा त झन् परको । दार्जिलिङ मोडबाट दायाँ मोडिएर केही पर पुगेपछि हामी एउटा सानो बसपार्कभित्र पस्यौँ जहाँको दृश्य मैले सोचेभन्दा भिन्न थियो । बसहरु साँच्चिकै सफा र टिलिक्क् परेका थिए । सिटमा यात्रु भरिएपछि ती गाडीहरु गेटबाट निस्कन्थे र गन्तव्यतिर लाग्थे । हामी पानीटंकीबाट कोचाकोच गरेर बसमा त्यहाँ पुगेका थियौँ । धरानबाट काँकडभिट्टाको अवस्था पनि त्यसभन्दा कम थिएन । 

गाडी चलाउने चालक कुनै स्तरीय कार्यालयमा काम गर्ने अधिकृत कर्मचारीजस्ता थिए, सफा, चिटिक्क अनि खाइलाग्दा । टिकट काट्ने काउन्टर पनि व्यवस्थित थियो । न कुनै दलाल थिए त्यहाँ न भीड । सबैजना लामबद्ध भएर टिकट लिन उभिएका थिए । छेउमा सानो तर चिटिक्क परेको क्यान्टिन थियो निकै सफा । हामीले पनि टिकट लिएपछि त्यहीँ खाना खायौँ र बस छुट्ने समयको प्रतीक्षा गर्न प्रतिक्षालयतिर लाग्यौँ । प्रतिक्षालयमा यात्रुहरुलाई सशुल्क बाथरुम प्रयोगको सुविधा थियो । दिसा, पिसाब, नुहाइधुवाइ जे पनि गर्न मिल्ने । बसपार्क होस् त यस्तो भन्ने लागेको थियो मलाई त्यो सब देख्ता । त्यतिबेला हाम्रो देशका बसपार्कहरुको हाल सम्झँदा त्यो सुविधा नौलो थियो मेरालागि । कहाँ मलमूत्रमा डुबेका हाम्रा बसपार्कहरु अनि कहाँ त्यो बसपार्क । सिलिगुडीको अस्तव्यस्तताकै बीचमा त्यस्तो ठाउँ पनि होला भन्ने कल्पना गर्न सम्भव थिएन तर वास्तविकता त्यही थियो । 

त्यो सानो बसपार्क देखेपछि सिक्किमको परिकल्पित चित्र बनाएँ मैले । मलाई लाग्यो शायद त्यो हिमाली राज्य यस्तै व्यविस्थित, सुविधाजनक, सफा र सम्पन्न होला । त्यहाँका मानिस पनि भद्र र सज्जन होलान् यही बसपार्कमा देखिएको भद्रताजस्तै । मैले सँगै रहेका मित्रलाई आफ्नो परिकल्पित चित्र सुनाएँ उनले सार मिलाउँदै भने– “सिलिगुडी हेरेर सिक्किमको तुलाना गर्न कठिन छ । त्यहाँ तपाईंले योभन्दा नितान्त फरक दृश्य र अवस्था पाउनु हुनेछ ।” 

मलाई उनका कुराले अझ उत्सुक बनायो । हाम्रो बस छुट्न अझै दुई घण्टा बाँकी थियो । अहिलेजस्तो हातेफोन प्रचलनमा आइसकेको थिएन । सार्वजनिक टेलिफोन बुथमा पैसा तिरेर लाम बसेर ल्यान्डलाइन फोनबाट कुराकानी गर्न सकिन्थ्यो । मेरा साथीले त्यही पिसिओमा लाम बसेर हामी पुग्ने ठाउँमा खबर गरे । हामी गाडी चढेर सिक्किमको राजधानी गान्तोक तर्फ लाग्यौँ । दिनमा चल्ने बस भएकाले सिट र ओहोरदोहोर गर्ने ठाउँमा टनाटन मानिस होलान् भनेको त सिटभन्दा बढी एकजना पनि मानिस थिएनन् बसमा । बाटोमा कोही यात्रु भेटिए भने पनि सिट छैन भन्दै विनम्रातापूर्वक अस्वीकार गरे सह–चालकले । मलाई यातायात क्षेत्रको त्यो व्यवस्थाले अर्को तरङ्ग सिर्जना गर्यो । हाम्रोमा र पश्चिम बंगालका बसहरुमा सके त मानिसहरुको टाउकामा पनि अर्को मानिस राखौँझैँ गर्थे तर सिक्किमे बस त्यसभन्दा नितान्त भिन्न । देश त्यही हो, मानिस त्यस्तै हुन् तर सामान्य प्रणाली बसाल्दा मात्र पनि कति भिन्न ! 

हामी सिलिगुडी बजार कटेर गोर्खा राइफल्सको सैनिक इलाका हुँदै अघि बढ्यौँ । मैले अल इन्डिया रेडियोमा आसाम राइफल्समा काम गर्नेहरुका निकै कथाव्यथा सुनेको थिएँ । नाम आसाम भएपछि सैनिक व्यारेक पनि आसामतिरै होला भन्ने मेरो अनुमान थियो, त्यो सैन्य इलाका त्यहीँ देख्ता अलि अनौठो लाग्यो मलाई । राज्य संरक्षित घना वनको छेउमा रहेको त्यो क्याम्पलाई पछि पार्दै हामी क्रमशः अघि बढयौँ । केहीबेरको यात्रापछि हामी सिवुक पुग्यौँ, जहाँ अलि नयाँ खालको संरचनामा बनेको एउटा पुल थियो । 

“बाघपुल यही हो ।” मेरा सहयात्री मित्र मदनले मलाई जानकारी गराए । त्यहाँबाट पूर्वोत्तर भारतका आसाम, मेघालय, मणिपुर, नागाल्याण्ड आदि ठाउँ जाने र सिक्किमतर्फ जाने सडक छुट्न्थ्यिो । 

स्वर्गीय इन्द्र बहादुर राई लगायत धेरै दार्जिलिङ्गे साहित्यकारहरुका आख्यानात्मक कृतिहरुमा बाघपुलको चर्चा पाइन्छ । कैयौँ मानिसले त्यहाँबाट हामफालेर आफ्नो इहलिला समाप्त पारेको घटनाले गर्दा पुलको सुरक्षा व्यवस्था अत्यन्त कडा देखिन्थ्यो । सुरक्षा र रणनीतिक महत्वको कारणले होला जथाभावी फोटो खिच्न पनि निषेध थियो त्यहाँ । पुलको प्रवेशद्वारमै दायाँबायाँ राखिएका बडेमाका बाघका मूर्ति राखिएकाले मानिसहरुले त्यसलाई बाघपुल भन्ने गरेका रहेछन् । वास्तवमा त्यसलाई प्राविधिक रुपमा चाहिँ कोरोनेशन ब्रिज भनिँदो रहेछ । सन् १९३७ मा शुरु गरेर सन् १९४१ मा निर्माण सम्पन्न भएको त्यस पुलको वारिपारि मात्र खम्बा राखेर बीचको भागले भार थाम्नेगरी सन्तुलन कायम गरेर बडो दक्ष प्राविधिकद्वारा डिजाइन गरी बनाइएको रहेछ । दार्जिलिङ डिभिजनका अन्तिम बेलायती इन्जिनियर जोन चेम्बरले डिजाइन गरेको त्यो पुल टिस्टाको गहिरो गल्छीको दुवैतर्फबाट अर्धवृताकार आर्क बनाएर निर्माण गरिएको छ । टिस्टा नदीको तीव्र बहाव क्षेत्र र गहिरो र अग्लो गल्छीमा बीचमा पिल्लर बनाउन सम्भव नभएकाले त्यस्तो जटिल प्राविधिक संरचना बनाउनु परेको होला भन्ने सजिलै अनुमान गर्न सकिन्छ । 

केहीबेरको विश्रामपछि हामी सिबुकको त्यो पुललाई पछाडि पार्दै अघि बढ्यौँ टिस्टा नदीको किनारै किनार । कहीँ अति नै साँघुरो र पहिरो खसिरहने ठाउँ हुँदै तन्किएको सडक देख्ता आङै जिरिङ्ग हुन्थ्यो त कहीँ घना जङ्गल देख्ता वनजङ्गल संरक्षणको प्रशंसा गर्न मन लाग्थ्यो । तलतिर विशाल टिस्टा नदी सन्सनाएर बगिरहेको थियो अपार जलविद्युतको सम्भावना बोकेर । त्यसबाट उत्पादन गर्न सकिने हजारौँ मेगावाट विद्युत त्यस नदीको वहावसँगै लिएर बंगालको खाडीतर्फ लम्किरहेको त्यो नदीमा कुनै ड्याम थिएनन् उसलाई रोकेर बिजुली चाहिँ हामीलाई छोड भन्ने । यति सम्पन्न र ठूलो देशले यति ठूलो नदीले दिने अपार विद्युत किन त्यसै बगाएको होला पानीसँगै ? के क्षमता नभएर हो वा आवश्यकता नभएर ? टिस्टा नदीको पानी देख्ता र राजनारायण प्रधानको दार्जिलिङको बिजुलीबारे गरिएको व्यग्य सम्झैँ मैले । त्यतिबेला दार्जिलिङ त के सिलिगुडीमा पनि बिजुली कतिबेला आउँछ र कतिबेला जान्छ त्यसको कुनै ठेगान थिएन । भयानक लोडसेडिङको मारमा थियो त्यसतर्फको पूरै भारतीय भूभाग । 

कठिन भूभागमा बनाइएको त्यो रणनीतिक सडक भएकाले पहिरो खसिरहने ठाउँमा सडक मर्मतका लागि स्काभेटर र डोजरहरु राखेर अर्धसैनिक बलका केही मानिसहरु काम गरिरहेका र काम लगाइरहेका देखिन्थे । पहिरो गएको ठाउँ सकेसम्म छिटो खुलाउन सजिलो होओस् भनेर त्यो व्यवस्था गरिएको कुरा मेरा सहयात्री मित्र बताउँदै थिए । सडक किनारामा भीरमा टाँसेर बनाएजस्ता ससाना घरहरु यदाकदा देखिन्थे जङ्गलभित्र । शायद रुख कटानी गर्न कडा कानून भएकाले होला घरछेउमै बडेमाका रुखहरु नकाटी जोगाएर बनाइएका थिए घरहरु । जङ्लले घेरिएका ससाना बस्ती भेटिन्थे सडक किनारामा । माथितिर हेर्दा भूगोल अनुसारका वनस्पती भएको जङ्गल र पहाड टुप्पो मात्रै देखिन्थ्यो । त्यहाँ न कुनै खेतीपातीको दृश्य देखियो न पशुपालन । के गरेर खाँदा हुन् यी मानिस ? सडकमा कुद्ने गाडीले मात्रै त के जीवन धान्ने उपाय हुन्थ्यो होला र यिनलाई ! मेरो मनमा बारम्बार त्यही प्रश्न घुमिरह्यो यात्रा गरिरहँदा । म मनमनै सोच्थेँ– यस्तो कठिन भूभाग र यस्तो दुर्गम पहाडमा के गरेर जीवन धान्दा हुन् यी बस्तीका मानिसहरु ? 

नदी किनारै किनार हुइँकिएको हाम्रो गाडी टिष्टा बजार भन्ने सानो बजार पुगेर केहीबेर लामबद्ध भयो । लामो ‘बेलीबृज’ थियो त्यहाँ । संसारकै सबैभन्दा लामो बेलीबृज भनेर लेखिएको थियो त्यसको प्रवेशद्वारमा । संसारको कीर्तिमानी त्यो पुलले हामीलाई तिष्टापारी पुर्याउने काम सम्पन्न गर्यो । हामी त्यो किनारी बजारलाई पछि पार्दै अघि बढ्यौँ । पारिपट्टि केहीपर पुगेपछि कालिम्पोङतर्फ जाने बाटो छुट्टियो तर त्यो ठाउँ कस्तो होला अनुमान लगाउन कठिन नै थियो । त्यस्तो अनकन्टर ठाउँमा जङ्गलभित्र पसेको बाटो फेरि कस्तो ठाउँमा पुग्ला मैले अनुमान लगाउन सक्ने विषय थिएन त्यो ।  जङ्गल छिचोलेर अर्को बस्तीमा पुग्नै त हुइँकिएका होलानन् नि ती गाडीहरु । मेरो अनुमान मात्र थियो त्यो । तर पनि दार्लिलिङ र कालिम्पोङबारे निकै धेरै पुस्तकहरुमा पढेकाले त्यो दार्जिलिङ जस्तै कुने सानो पहाडी शहर होला भन्ने अनुमान गरेँ मैले । अब सडक किनाराका घरहरु पनि अलि फरक खालका देखिन थालेका थिए । कमै मात्र थिए दुईतले । साना चिटिक्क परेका एकतले टिनको छानो भएका रंगिन घरहरुले मलाई तानिरहे । सडक किनारामा व्यापार व्यवसाय गर्नका लागि सस्तोमा बनाउन सकिने भएकाले होला ती घरहरुमा प्राय बाँसको टाटीमा दुवैतर्फबाट प्लाष्टर गरेर बनाइएका र आकारमा निकै किफायती खालका थिए । रंगरोगन भने साह्रै राम्ररी गरेको देखिन्थ्यो । हाम्रो मुग्लिन बजार सम्झैँ मैले मल्ली बजार पुगेपछि । मल्ली बजार मुग्लिनजति फराकिलो त थिएन तर त्यस्तै थियो सडक किनारको दुवैतिर बसेको । पुरानो बजार नदीपारी रहेछ । राजमार्गमा जोरथाङ जाने पुल अलि दक्षिणतर्फ बनेपछि त्यो पारीपट्टिको बजार सुनसान छ, मृतशहर जस्तो । न त्यहाँ गाडीको घाइँघुइँ छ न त व्यापार र व्यवसाय । शायद सडक किनाराका बजारहरु खास रणनीतिक बिन्दू सरेपछि यसैगरी मृत हुन्छन् । त्यही नरमाइलो भोगिरहेको थियो नदीपारीको मल्ली बजारले । 

......

मल्ली कटेपछि बाटो अलि फराकिलो र सुविधाजनक थियो । टिस्टा नदीको किनारै किनार । केहीबेरको यात्रापछि हामी पश्चिम बंगाल र सिक्किमको सीमिानामा पर्ने रङपो (नेपाली उच्चारण ‘रम्पूm’) बजार पुग्यौँ । दुई नदीको सङ्गममा रहेछ त्यो बजार । सिक्किमका प्रायजसो बजारहरु यस्तै स–साना नदी किनारमै अवस्थित छन् । भिरालो पहाड भएकाले अलि सम्म परेको नदी किनारमा नै ससाना शहर बसेका देखिन्छन् । पूर्वपट्टिबाट आउने टिस्टा र पश्चिमतिरबाट आउने रङ्पोको दोभानमा रहेको त्यो शहर सिक्किमको प्रवेशद्वार रहेछ ।  

“पश्चिम किल्ला काँगडा पूर्वमा टिस्टा पुगेथ्यौँ” राष्ट्रकवि माधव घिमिरेको त्यो गौरवशाली पंक्ति मेरो मनमा गुन्जन थाल्यो टिस्टा र रङ्पोको त्यो पानी देखेपछि । के हाम्रा पुर्खाले यो ठाउँसम्मै नेपालको विस्तार गरेका थिए त ? थिए भने टिस्टाको कुन चाहिँ ठाउँमा थियो त्यो सिमाना ? मनमा प्रश्न आउँदानआउँदै नदी किनारको सुन्दर तिब्बतेली शैलीको प्रवेशद्वारभित्र पसेर हाम्रो गाडी टक्क रोकियो । सिक्किम र पश्चिम बंगालको सीमाना थियो रङ्पो बजार । देश एउटै भए पनि फरक राज्यहरुको सीमानामा केही जाँचपडताल गर्ने चलन रहेछ । एक जना पुलिसले बसको बाहिरैबाट हामीलाई सोध्यो– “कहाँबाट आउनुभो ?” 

“सिलिगुडीबाट ।” सहज जबाफ दियौँ हामीले । आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गरेकोमा मक्ख परयो त्यो सुरक्षाकर्मी । कसैले नेपालबाट भन्यो भने उत्रेर नाम, ठेगाना टिपाउनुपर्ने र परिचयपत्र देखाउनुपर्ने व्यवस्था रहेछ । त्यसैले जहाँबाट गएका भए पनि नेपाली र भारतीय मूलका नेपाली अनुहारहरु सिलिगुडीबाट आएको भन्ने गर्थे । मलाई पनि त्यही भन्न सिकाएका थिए मेरा सहयात्री मित्रले । 

रङ्पो बजार देख्ता नेपालकै पहाडी भागको कुनै बजारमा पुगेजस्तो लाग्यो मलाई । निकै थाकेकाले केहीबेर सुस्ताउन चालकले गाडी रोके । केहीबेरको विश्रामका लागि सबै यात्रीहरु ओर्ले तरोताजा हुन ।  

छोटो विश्रामपछि हाम्रो बस फेरि बढ्यो गान्तोकतिर । माझिटारको फराकिलो ठाउँले मलाई अब फराकिलो उपत्यका पो आउने रहेछ क्यार भने झैँ लाग्यो  तर अलि अघि बढेपछि फेरि उही जङ्गल र फ ाट्टफुट्ट घरहरु । केही अघि बढेपछि रानीखोला र टिस्टाको संगममा अर्को सानो शहर देखियो नदी किनारको छेउमा लमतन्न परेर बसेको । भित्तामा टाँसिएका घरहरु अनि चिटिक्क पारेर रंगाइएका हेर्दै आनन्द लाग्ने । हाम्रोतिर आधा बनाएर डिङ्ग पिलर ठड्याएर कुरुप देखिने घरमा बस्ने चलन थिएन त्यहाँ । कि त बनिरहेका घर थिए कि त बनिसकेर मानिस बसिरहेका । सबै घर राम्ररी रंगाइएका र चिटिक्क पारिएका । त्यसले मानिसको आम्दानी र बसोबासको शैली देखाउँथ्यो शायद । 

सिङताम कटेर उकालो लागेपछि फेरि अर्को दोभान आइपुग्यो रानीपुल । पश्चिमपट्टि रानीखोला र पूर्वपट्टि रोरो चु खोलाको संगममा रहेको त्यो सानो बजार गान्तोकको प्रवेशद्वार रहेछ । झमक्क साँझ परिसकेकाले वरिपरि झलमल्ल बिजुली बलेका पहाड देख्ता साँच्चिकै स्वर्गीय ठाउँमा पुगेको अनुभव भयो मलाई । जाडोको मात्र बढिरहेकै थियो क्रमशः । चिसोचिसो मौसम अनि चारैतिर झिलीमिली, थकाइ लागेपछि त्यो दुर्गम भेगमा त्यति सुविधासम्पन्न ठाउँ देख्न पाउनु र पाइला टेक्न पाउनु मेरा लागि खुशीकै कुरा थियो । मन फुरुङ्ग थियो हर्ष र जिज्ञासाले भरिएर । 

रानीपुल कटेर अघि बढेपछि उकालो अझ ठाडो हुँदै गयो । गाडीको आवाज पहिलेकोभन्दा अलि चर्को हुन थाल्यो । यात्रीहरुको अनुहार थकाइले लखतरान परिसकेकाले ओइलाएका फूलजस्ता भएका थिए । पहाडी भेगको घुम्ति र मोडहरुमा कहिले दायाँ र कहिले बायाँ बटारिँदा शरीर पनि भारी भइसकेको थियो अलिअलि दुखाइ पनि अनुभव हुँदै थियो ।

अँध्यारो निकै घना भइसकेकाले तादोङ बजार पुग्दा बिजुली बत्तीले वरपरका सबै पहाड झल्झलाकार थिए । कतैकतै भने कालो अन्धाकार हाबी थियो शायद लोडसेडिङको भुक्तमानमा थिए होलान् ती बस्तीका मानिसहरु त्यतिबेला । बिजुली उत्पादन गर्ने स–साना पावरहाउसहरु बाटामा देखेका थियौँ हामीले । शायद ती पावरहाउसले पर्याप्त बिजुली उपलब्ध गराउन सकेका थिएनन् सिक्किमलाई । 

हुनतः करिब १५ वर्ष मुख्यमन्त्री भइसकेका नरबहादुर भण्डारीको नारा थियो– सिक्किमेको घरमा टिनको छाना, एउटा बत्ती, एउटा धारा । त्यसले चमत्कार देखाउँदै थियो । पश्चिम बंगालतिरका पहाडहरु अँध्यारोमा बस्न बाध्य भएका बेला सिक्किमका हरेक घरमा बिजुली बत्ती पुगिसकेको थियो । घरका छाना टिलिक्क परेका जस्ता पाताले टल्केका थिए । कच्ची भने पछि सबै गाउँमा सडक पुगेको थियो । बालबालिकाले स्कूल जान आधा घण्टाभन्दा बढी हिँड्नु पर्दैनथ्यो । प्रायजसो घरमा कोही न कोही जागिरे थिए । यस्तो अवस्थाको सिक्किममा पहिलो पटक मैले पाइला टेको थिएँ । मलाई लागेको थियो यही त हो नि मानिसले खोजेको विकास र समृद्धि । योभन्दा बढी के नै चाहियो र ? तर आजको सिक्किम त्यतिबेलाको सिक्किमभन्दा कहाँ हो कहाँ अगाडि पुगेको छ । शायद हामीले परिकल्पना गर्न पनि नसक्ने अवस्थामा । 

अहिलेको सिक्किम अर्कोमा....

(आज करिब २५ वर्ष बितेको छ म पहिलो पटक सिक्किम टेकेको । मैले त्यतिबेला अनुभव गरेको र स्मृति पटमा रेकर्ड भएको यात्रा अनुभव यहाँ चित्रण गरेँ । यस बीचमा सिक्किमको मुहार अचम्मैसँग फेरिएको छ । मानिसको आयस्तर, राज्यका सुविधा, पूर्वाधार विकास, रोजगारी, पर्यटनको विकास, वातावरण संरक्षण, बिजुली उत्पादन, मानव विकास सूचकांक आदि सबै कुरामा आनका तान फरक भइसकेको छ । यही वर्षको प्रथम महिनामा फेरि लामो समय बिताएँ सिक्किममा । त्यस बेलाको सिक्किम र अहिलेको सिक्किम दाँजेर हेरेँ, आफ्नो देशलाई हेरेँ, सम्झेँ अनि गमेर केही कोर्ने प्रयास गरेको छु त्यतिबेलाको सिक्किमको । अरु कुरा अर्को ब्लगमा पस्किनेछु ।)