भत्केका बस्ती पुनर्जिवित गर्ने र घर बनाउने सम्बन्धमा

अलि ठण्डा दिमागले सोचौँ । भावनामा आएर काम बन्दैन । अहिले घर निर्माणको बहस चलिरहेको छ । कस्ताकस्ता घर बनाउने भनेर सहयोगी, स्वयंसेवक र सुरक्ष संयन्त्रहरु पनि गाउँमा परिचालित छन् । यति र उति घर बनाइदिने भनेर सामाजिक सञ्जालमा आइरहेका छन् । तर अहिले बनाउने घर होइन आश्रयस्थल हो जहाँ मानिसहरु तत्काल टाउँको लुकाउन सकुन् । 

घर भन्नासाथ मानिसले आफ्नो संस्कार, संस्कृति र आर्थिक गतिविधिको अनुकूलता र प्रतिकूलतासँग गाँसेर हेर्छ । छरछिमेक, परम्परा र संस्कार पनि विचार गर्छ । अहिलेको अवस्थामा सामान्य रुपमा घामपानीबाट बच्ने छाप्रो बनाउन सकिन्छ । स्थानीस्तरमा पाइने सरसामानहरु प्रयोग गरेर अस्थायी आश्रयस्थलहरु बनाउने अभियान चलिरहेको छ । यो ज्यादै सह्राहनीय पनि छ । तर यससँगै हामीले अहिले सोच्नुपर्ने केही कुराहरु छन् बुँदागत रुपमा केही उल्लेख गर्न चाहन्छुः

१. हाम्रो भुगोल र बस्तकिा बारेमा यसअघि कुरा उठाउने दुईजना व्यक्ति भए राज्ययन्त्रमा– राजा महेन्छ्र र हर्क गुरुङ । कर्णाली अञ्चलका बस्तीहरु एकीकृत गर्ने र सघन बस्ती बसाउने कुरा ०२७ सालतिर चल्यो । तर त्यसलाई हाम्रो भूमिसम्बन्धी ऐन र प्रचलन अनि सामाजिक संस्कारका कारण कार्यान्वयनमा ल्याउन कठिन भयो । राज्यले आँट गर्न सकेन । 

२. हाम्रो देशमा सार्वजनिक हितका लागि राज्यले जमिन उपयोग गर्न सजिलो हुने गरीभन्दा व्यक्तिले जमिनमाथि आधिपत्य कायम गरेर राज्यलाई निरिह बनाउने गरी कानून बन्यो । सरकारले उपयोग गर्न पनि अनेक झमेला व्यहोर्नुपर्ने भयो । सार्वजनिक हितमा जमिन प्रयोग गर्न अति कठिन छ । व्यवहारिक कानुन बनेन । जमिनमा आधिपत्य व्यक्तिको भयो र राज्य निरिह भयो । सार्वजनिक हितका लागि जमिनको कारण नै धेरै आयोजनाहरु अलपत्र परिरहेका छन् । विद्युत, सिँचाइ, सडकका लागि जमिनको उपयोग र मुआब्जाको प्रश्न सधैँ बाधक भएर गएको छ । त्यसलाई संशोधन गरेर राज्यको हात माथि पार्न सकिएन भने अबको पुनःनिर्माण अझ पेचिलो बन्नेछ । पेचिलो मात्र होइन असम्भव नै हुनेछ । 

३. कहाँ बस्ती बसाउनुहुन्छ, कहाँ बस्ती बसाउनु हुँदैन अनि सरकारले बस्ती बसाउन मिल्ने र नमिल्ने ठाउँ छुट्याउन कहिल्यै अध्ययन गराउने काम भएन । मानिसहरु जहाँ मन लाग्छ त्यहाँ फँडानी गर्ने, घर बनाउने र बस्ने गर्दै गए । बस्ती अत्यन्त अव्यवस्थित र विकास पुर्याउनै नसकिने ठाउँमा बस्न पुगे । भिरालो ठाउँ र विकट ठाउँका बस्ती अहिले मुख्य समस्या बने उद्धार र राहत कार्यमा । 

४. मानिस बस्नुभन्दा त्यसलाई खेती, पशुपालन, जडिबुटी खेतीजस्ता कार्यमा लगाउँदा देशको अर्थव्यवस्थामा ठूलो टेवा पुग्ने पहाडी भुभागमा कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने सोचाइको अभावका कारण अहिलेको अवस्था अझ पेचिलो बन्दै गयो विपद्को बेलामा । ज्यादै भिरालो ठाउँमा र अनकन्टर ठाउँमा बस्ती बस्नाले त्यस्ता ठाउँमा सडक, खानेपानी लगायतका सुविधा पुर्याउन जहिले पनि कठिनाइ भयो । त्यसैले निश्चित भिरालोपनभन्दा बढी भिरालो ठाउँमा बस्ती बसाउन रोक्न आवश्यक थियो त्यसले वातावरण पनि संरक्षण हुन्थ्यो बस्ती पनि सुविधाजनक हुन्थे । 

५. जंगल र जमिनलाई प्रमुख स्थान दिएर राजनीतिक पार्टीहरुले सधैँ राजनीति गरे । भूमिको व्यवस्थित प्रयोग र वैकल्पिक प्रयोग हुँदा के फाइदा हुन्छ भनेर कसैले सुोच्ने काम भएन । जबजब राजनीतिक संक्रमण आयो तबतब हाम्रा वनजंगल फँडानी तीव्रभयो र वातावरणको ख्यालै नगरी बस्तीहरु बसे । अहिले त्यही समस्या भएर आएको छ ।

अब के गर्ने ?

भुकम्पपछि देशमा भयावह अवस्था सिर्जना भएको छ । मानिसहरु पाल पनि नपाएर खुल्ला आकासमा रातदिन बिताइरहेको अवस्था छ । यस्तो अवस्थामा छाप्रो भए पनि बस्न मिल्ने आश्रयस्थल बनाउने काम स्वयं घरध्वस्त भएकाहरु पनि लागेका छन् भने राजनीीतक पार्टी र राज्य पनि लागेको छ । यो तात्कालीक कुरा भयो । तर सँगसँगै अहिले बनाउने आश्रयस्थलहरु पनि पानी पर्न थालेपछि बगेर कहाँ पुग्नेहुन् भन्ने भयावह अवस्था पनि छ । जमिन फाटेर धाँजा परेका छन् । लगातारको कम्पनले सुख्खा पहिरो गएको छ । त्यसले जमिन थिलथिलो भएको संकेत गर्छ । त्यसैमा संरचना बनाउँदा ढुक्कले बस्ने अवस्था आउँदैन । अहिले संसारभरबाट विशेषज्ञहरु अध्ययनका लागि आएका छन् । उनीहरुले प्रतिवेदन दिनेछन् । आशा गरौँ यसपटकका तिनीहरुका प्रतिवेदन हाम्रा अधिकारवाला निकायमा मानिसहरुले पढ्ने छन् र के गर्न सकिन्छ भनेर योजनामा लैजाने छन् । 

यसपटकको भुइचालोको शिक्षा र संसारभरका अनुभव हेरेर बस्तीको पुनःसंरचना गरिनु आवश्यक छ । प्रभावित जिल्लाको अध्ययनका आधारमा हिमाली, पहाडी र तराइको भुउपयोगको ढाँचा पुनव्र्यवस्थित गर्नु आवश्यक छ । यो कठिन छ तर असम्भव छैन । बस्ती बसाउँदा जमिनको ढाल, त्यसको भौगर्भिक संरचना र सरकारी सुविधा पुर्याउन सकिने संभावनालाई हेरेर पुनःसंरचना गरौँ । बढी भिरालो भागमा फलफुल, जडिबुटी र उपयोगी जंगल विकासमा ध्यान दिऊँ । सम्भाव्य विद्युत उत्पादन केन्द्र र ड्यामहरु बनाउनुपर्ने ठाउँहरु आँकलन गरेर बस्तीलाई पुव्र्यवस्थित गरौँ । 

उद्योग, कलकारखानाको लागि आवश्यक जमिन छुट्याएर त्यसका लागि पनि योजना बनाउँ । एउटा योजना बनाउँदा अर्को नहेर्ने हाम्रो बानी त्यग्न सकेनौँ भने जतिसुकै लहडी कुरा गरेपनि देश बन्दोरहेनछ । देश बनाउन संकल्प र दूरदृष्टि अनि एकीकृत योजना चाहिन्छ । एकीकृत योजना र दरिलो नेतृत्वको अभावमा कुनै पनि देश बनेको छैन । 

अध्ययन अनुसन्धानबाट जोखिम नदेखिएका ठाउँमा बस्तीको लागि आवश्यक जमिन खाली गरेर मात्र स्थायी बस्तीको लागि सरकारले दिने सुविधा वा राहत दिऊँ । जथाभावी घर बनाउनका लागि अहिले घोषण भएको राहत रकम जनतालाई नबाँडौँ । फेरि पनि अर्को विपत्ती नआओस् भनेर अहिले पनि नसोच्ने हो भने सोच्ने र गर्ने बेला कहिल्यै आउने छैन । 

गाउँमा घरहरु बनाउँदा संसारमा अति नै सर्व सुलभ प्रविधिहरु उपलब्ध छन् । थोरै मात्र वाह्य प्रविधि र सरसामानको प्रयोग गरेर गाउँको काँचुली फेर्न सकिन्छ । त्यसको लागि तलका मेशीन र संरचाना म यहाँ प्रस्तुत गर्दछु । स्कूलहरु, सार्वजनिक संरचनाहरु(गा.वि.स., हेल्थपोष्ट, सैनिकहरु र प्रहरीहरुका क्याम्प आदि) बनाउन भारत, थाइल्याण्ड र अफ्रिकी मुलुकहरुमा यस्तो संरचना विपद्पछि निकै धेरै प्रयोग गरियो र त्यो रुचिकर पनि छ । प्रविधि मानिसको रुचि र व्यवहारिक कुरालाई ध्यान दिएर डिजाइन गरिएको छ । 

शहरमा एक तले घर बनाउँदा करिब रु. ५०० प्रति वर्गफिटसम्ममा बनाउन सकिन्छ भने गाउँमा त्यो भन्दा अझ सस्तो हुनसक्छ । स्थानीय सरसामानको प्रयोग गरी अझ कम लागतमा बनाउन सकिएला । संरचनाको आकार अनुसार लागतमा पनि तलमाथि हुनसक्छ । सुरक्षाका दृष्टिले र वातावरणीय दृष्टिले पनि यो प्रविधि हाम्रो देशको लागि उपयोगी हुनेछ । 

राहत र पुनर्निर्माणका लागि तत्काल यी काम गरौँ

दलहरुबीच भुकम्पबाट तहसनहस भएको देशलाई कसरी राहत दिने भन्ने सहमति त भएको छ तर त्यसको खाका बनाउन र काम गर्ने तत्परता चाहिँ देखिएको छैन । नेताहरु भावनात्मक भाषण र लेखमा दिन बिताउँदै छन् । नयाँ सोचमा काम गर्ने प्रतिबद्धता त देखाएका छन् तर त्यसलाई कार्य

रुप दिने आँट र तत्परता देखाउन सकेका छैनन् । सरकारको आलोचना गर्नमै समय बिताइरहेका छन् । त्यसैले तत्काल गर्न सकिने केही कुराहरु यहाँ प्रस्तुत गर्न चाहन्छुः

•  तत्काल एकजना शीर्ष नेताको संयोजकत्वमा सबै दलको सहमति निर्माण गरी राष्ट्रिय स्वयंसेवक अभियानको सुरुआत गर्ने । सरकारी निकाय र पार्टीका स्थानीय संयन्त्र मार्फत् यसका लागि तत्काल आह्वान गर्ने ।
•  सिकर्मी, डकर्मी र साधारण श्रमिक गरी तीनथरि मानिस आवश्यक छन् तत्काल पुनर्निर्माणको लागि । सबै पार्टीले आफ्ना कार्यकर्तालाई कम्तिमा दुईहप्ताको स्वयंसेवा गर्न अनुरोध गरी सार्वजनिक आह्वान गर्ने ।
•  विपद्मा परेका १४ जिल्ला र त्योसँग जोडिएका जिल्लालाई त्यसमा प्राथमिकता दिने ।
• स्वयंसेवीहरुलाई दुई डकर्मी, दुई सिकर्मी र अरु साधारण श्रम गर्ने १० जनाको समूह बनाई गाउँमा परिचालन गर्ने ।
• एउटा समूहले एक दिनमा स्थानीय साधनको प्रयोग गरी कम्तिमा एउटा टहरा बनाउन सक्छ । दुईहप्ता काम गरे भने त्यस समूहले कम्तिमा १५ देखि २० ओटा टहरा पुनः निर्माण गर्न सक्छन् । अहिले जे जस्तो र जहाँ छ त्यहीँ पुनर्निर्माण गरौँ । पछि सरकारी योजना बनेछ भने सोही अनुसार गर्ने गरी तात्कालीक व्यवस्थापना यसरी गर्न सकिन्छ ।
•  एउटा समूहले २० ओटा टहरा बनाए भने कम्तिमा ६ लाख घर बनाउन ३०००० स्वम्सेवक टोली तत्काल आवश्यक पर्छ । त्यो समूह १० जनाको हुने हो भने तीन लाख मानिस आवश्यक हुन्छन् । सबै पार्टीले आह्वान गर्ने हो भने क्षति नभएका बाँकी ६१ जिल्लाबाट यति जनशक्ति जुटाउन कुनै गाह्रो छैन । गर्न चाहने हो भने सबै पार्टीहरु मिलेर तत्काल गर्न सकिन्छ । सुरक्षाकर्मीहरु त्यसमा थप सहयोगी हुन सक्छन् ।
•  विदेशमा काम गरिरहेका यस्ता सिपालु डकर्मी र सिकर्मी छन् भने आऊ भनेर आह्वान गरौँ । यो देश बनाउने र सबै लाग्ने बेला हो समय खेर फालेर सरकार बदल्ने र भाषण गर्ने बेला होइन ।
•  सबै नेताहरुले भावनामा ल्याएर आफू प्रधानमन्त्री बन्ने सपना देख्न थालिसके । साँच्चिै गर्ने हो भने सबै राजनीतिक दलहरुलाई एकएक जिल्ला जिम्मा दिएर एकजना बरिष्ठ नेताको मातहतमा यो परिचालनको काम गर्न सकिन्छ । त्रिपाल र खाद्यान्नको हाहाकार पनि यसले व्यवस्थित गर्न सक्नेछ ।
• ६ लाख घर बनाएर जनताको मुहार फेर्ने सामथ्र्य अहिलेको सरकारसँग छैन । सबै शक्ति लगाएर काम गर्दा पनि वर्षमा एकलाख भन्दा बढी घर बनाउन सक्ने सामथ्र्य कुनै हालतमा छैन । सामग्रीको अभाव त्यतिकै टड्कारो छ । भुकम्प प्रतिरोधी घर बनाउने भनिए पनि न हामीसँग त्यसको उपयुक्त प्रविधि छ न भुगोलको आँकडा र योजना । हावादारी कुरा गरेर निर्माणको काम हुँदैन । नीति बनाउनमै ६ महिना बित्ला । त्यसपछि सामान छैन । निर्माण सामग्रीको भरपर्दो आपुर्ति अर्को समस्या छँदैछ । माँग बढ्नासाथ कार्टेलिङ गरेर भाउ बढाउन तम्सिने कमिशनखोर र बेइमानी हाम्रो संस्कारै बनिसकेको छ । त्यसलाई रोक्न सक्ने सामथ्र्य राज्यसँग छैन । गर्नुपर्छ भन्नासाथ त्यो बनिहाल्ने अवस्था पनि छैन । त्यो शक्ति आर्जन गर्नका लागि धेरै समय लाग्छ ।
•  निर्णय प्रकृया पारदर्शी र हिम्मतिलो बनाउन अझ कठिन छ । कागजमा खेल्ने र टाउको पन्छाउने कर्मचारी मनोवृत्तिमा आश्चर्यजनक सुधारको अपेक्षा गरिहाल्न सकिने अवस्था छैन ।
•  त्यसैले साँच्चिकै देश निर्माणमा लाग्ने हो भने एउटाएउटा जिल्ला एउटाएउटा पार्टीलाई दिएर तत्काल स्हयोगी हातहरु खोजी गरी स्वयंसेवामा जनातालाई परिचालनको योजना बनाऊँ । यो बाहेक अर्को विकल्पले हामी जनतालाई राहत पुर्याउृन सक्दैनौँ । यसबाट कुन पार्टीले जनतासँग मिलेर के काम गर्न सक्छ भन्ने पनि देखिनेछ । उनीहरुले आफ्नो सामथ्र्य बुझ्ने मौका पाउनेछन् । 

अवसर खोज्ने होइन चिन्न सिकौँ

‘हाम्रो देशमा अवसर छैन, अवसर नभएपछि पलायन अनिवार्य छ । त्यसैले विदेश जानेको लर्को यति ठूलो छ’, प्रायःजसो मानिसहरूले यही भनेको सुनिन्छ । यही भनाइ सुन्दा–सुन्दा हामीलाई पनि लागेको हुन सक्छ, वास्तवमा अवसर नै छैन, त्यसैले मानिसहरू विदेश जा

न तँछाडमछाड गरेर लागिरहेका छन् । यसो भन्ने र यस्तो बुझ्ने दुवै थरीलाई म फेरि एक पटक ‘परिवर्तनकारी जीवनदृष्टि’ पुस्तकको तेस्रो अध्यायमा उल्लिखित अदुवा र अम्रिसो लगाउने किसानहरूको कथा पढ्न आग्रह गर्छु । र, बजारमा सेल्सम्यान, एकाउन्टेन्ट, अफिस असिसटेन्टको विज्ञापनमा ध्यान दिन अनुरोध गर्छु ।

हाम्रो देशमा प्रमाणपत्रधारीहरू धेरै भए पनि साँच्चै काम पाउँदा सक्षमताका साथ काम गर्न सक्ने सीप र भावना भएका जनशक्तिको अभाव छ । श्रम बजारमा आउनेभन्दा बढी जनशक्ति विद्यार्थी र कामदारका रूपमा विदेसिएका देखिन्छन् । के अवसर नभएरै हो यसो भएको ? के हमीले साँच्चै यहाँभन्दा बढी कमाइ हुने राम्रा काम पाइरहेका छौँ, विदेशमा ? के यहाँको भन्दा राम्रो शिक्षाका लागि विदेसिएका हुन् विद्यार्थीहरू ? गहिरो गरी सोच्ने हो भने यसको उत्तर सकारात्मक पाउन मुस्किलै होला । एकदुईले पाएका राम्रा अवसर अपवाद हुन्, तिनलाई सामान्यीकरण गरेर हेर्न मिल्दैन ।

विदेसिएको जनशक्तिले कमाएर ल्याएको पैसा घरायसी उपभोगमा खर्च भएको छ । उत्पादनशील क्षेत्रमा २÷४ प्रतिशतभन्दा बढी गएको छैन । घर धान्न सक्ने र घरायसी खर्च चलाउने कमाइका लागि मात्र युवाहरू विदेसिने अनि बुढेसकालमा काम गर्न नसक्ने भएपछि फर्केर आएर घरमा बस्ने भयावह अवस्थातिर देशको भविष्य धकेलिइरहेको छ । त्यसैले आउनुहोस्, यसपटक अलि भिन्न कोणबाट हाम्रो देशभित्र उपलब्ध अवसरहरूबारे चर्चा गरौँ ।

सीपयुक्त जनशक्तिको माग देशभित्रै छ
जो कामदारसँग सीप छ उसले महिनाको २०÷२५ हजार कमाउन कुनै गाह्रो छैन । उदाहरणका लागि सिकर्मी वा डकर्मीलाई लिऊँ । देशभित्र परिवारसँग बसेर उसले १० बजेदेखि ५ बजेसम्म काम गर्दा रु. ७००–८०० प्रतिदिन ज्याला पाउँछ । कामप्रति इमानदार हुने, काम नठग्ने र उत्साही कामदार छ भने जहाँसुकै उसको माग छ । निर्माण व्यवसायको क्षेत्रमा मानिस नभएर देशको विकास निर्माण नै ठप्प हुने अवस्थामा पुगेको छ । विदेशमा जाने सामान्य कामदारले महिनाको १५–२० हजार कमाउन पनि मुस्किल छ, फेरि सुरुमा लाखौँ रूपैयाँ ऋण काढेर म्यानपावर कम्पनीलाई र दलालहरूलाई बुझाएको हिसाब गर्ने हो भने त्यसभन्दा बढी नै कमाइ त देशभित्रै गर्न सकिन्छ ।

उत्पादनका अवसर बग्रेल्ती छन्
मैले अघिल्ला अनुच्छेदमा जागिर खोज्नेहरूका लागि अवसर भएका क्षेत्रको चर्चा गरेँ । उत्पादकहरूको पनि केही क्षेत्रको चर्चा गरियो । यसलाई अझ गहिरोगरी विश्लेषण गरौँ । संसारभर खाद्यवस्तुको र उपभोग्य सामानको भाउ आकासिँदो छ । यो आकासिँदो महँगी उत्पादकका लागि, कृषकका लागि अवसर हो ।
मेरा एक जना मित्र छन् टमाटर खेती गर्ने । राजविराजमा छँदाखाँदाको प्रेस बेचेर काठमाडौँ छिरे । सामान्य परिवारका मान्छे । उनले काठमाडौँमा सामान्य प्रेस चलाएर प्रतिस्पर्धा गर्न सकिने देखेनन् । विकल्प खोज्ने क्रममा काठमाडौँभित्र टमाटर र बेमौसमी तरकारी खेती गरेर राम्रो कमाइ गरिरहेका मानिससँग भेट भएछ । उनीसँग परम्परागत खेतीमा ज्ञान र सीप भए पनि बेमौसमी तरकारी खेती र टमाटर खेतीबारे गहिरो ज्ञान थिएन । सिक्नका लागि एक जना विशेषज्ञको फार्ममा एक सिजन काम गरे । अर्को सिजन लाग्दा उनी टमाटर र बेमौसमी तरकारी खेतीका अनुभवी कृषक बने । हरित गृह खेती गर्नका लागि आवश्यक प्रविधि पनि त्यहीँ सिके ।

खेती गर्नका लागि जमिन चाहियो, त्यो भाडामा लिए । एक्लै नसकिने हो कि भनेर अर्को एक जना साथीसँग सहकार्य गर्ने निर्णय गरे । ५ रोपनी जग्गामा ५ लाख जति लगानी गरेर खेती सुरु गरे । एक बालीमा सम्पूर्ण खर्च उठ्यो । टनेल अझै ३÷४ बालीका लागि काम लाग्ने छँदै छ । बालीपिच्छे एक सिजनमा ६ लाख जति आम्दानी हुन्छ । त्यसमा करिब ३ लाख खर्च हुन्छ, ३ लाख त खुद आम्दानी हुन्छ । एउटा अरबी वा मलेसियन लाहुरले पनि त्योभन्दा बढी कमाउने सम्भावना छैन । त्यहाँ पनि दिनको ८ देखि १० घण्टा काम गर्नैपर्छ । टनेल खेतीमा वर्षको ३ महिना मात्र त्यति धेरै काम गर्नुपर्छ, अरू बेला २–३ घण्टा मात्र काम गरे पुग्छ । यस्ता अनेक अवसर छन् आफ्नै देशमा तर तिनलाई हामीले अवसरको उपयोग गर्ने दृष्टि विकास गर्न सकेका छैनौँ ।
बाख्रा पालन निकै राम्रो आम्दानी दिने व्यवसाय बन्दै छ । गाई पालेर त्यसबाट उत्पादित वस्तुहरू दूध, गहुँत, गोबर बेचेर आम्दानी गर्ने सम्भावना जताततै छ । फलफूल खेती गरेर आम्दानी गर्न सकिने सम्भावनाहरू त्यस्तै छन् । जहाँसुकै जग्गा बाँझै देखिन थालिसक्यो । यातायातको सुविधा बढिरहेको छ । उपयुक्त ठाउँमा राम्रो कृषिफर्म खोलेर विकासको अवसर लिन सकिने सम्भावनाहरू त्यत्तिकै छन् । आखिर श्रम नै गर्ने हो भने किन देशभित्रै स्वभिमानी भएर श्रम नगर्ने ?

केरा खेती, मेवा खेतीमा नवलपरासी, सुनसरी र मोरङ, तरकारी उत्पादनमा धादिङ, काभ्रे, बारा, सर्लाही, सुनसरी, धनकुटा, भुइँकटरमा सर्लाही, माछा पालनमा धनुषा, सप्तरी, नवलपरासी, कुखुरा पालनमा धादिङ, चितवन, भक्तपुर, काभ्रे बिस्तारै नाम कमाउँदै गएका छन् ।

दूध उत्पादनमा काभ्रे, चितवन, मोरङ, इलामले नाम कमाइरहेकै छन् । ती जिल्लाहरूमा पनि सीमित क्षेत्रमा ती उत्पादन भएका छन् । सिन्धुलीको जुनार खेती प्रसिद्ध छ । रामेछाप पनि त्यसमा अगाडि नै छ । यी जिल्लामा त्यसको विस्तारका सम्भावना पनि छन्, तर हामीले त्यसलाई निर्वाहमुखी रूपमा हेरेका छौँ । त्यसलाई उद्यमको रूपमा विकास गर्ने उद्यमशीलताको सीप, बजारीकरणको सीप अनि गुणात्मक दृष्टिले उत्कृष्ट उत्पादन गर्न सकियो भने यसले नै हामीलाई अर्थिक रूपमा समृद्ध, राष्ट्रिय रूपमा स्वाभिमानी र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा सम्मानजनक स्थानमा पु¥याउँछ । यो काम गर्न र त्यसबाट उत्पादन गरेर आर्थिक आर्जन गर्न देशको अवस्थाले कसैलाई रोक्दैन ।

यी क्षेत्रका अतिरिक्त हामीसँग प्रकृतिक वनजङ्गल पनि छन्, आर्थिक रूपमा रोजगारी बढाउने । महाभारत पर्वत श्रृङ्खलाको पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फलफूल खेतीको प्रचुर सम्भावना छ । वनजङ्गल विनाश पनि नहुने, मानिसले आर्थिक लाभ पनि लिन सक्ने थुप्रै सम्भावनाहरू छन् । चीन, जापान, नर्बे, डेनमार्क, फिनल्यान्ड, स्विटजरल्यान्ड, न्युजिल्यान्ड जस्ता देशहरूले पहाडी भूभागलाई ठूलो आर्थिक स्रोतको रूपमा उपयोग गर्न सकेका छन् । प्राकृतिक स्रोतको विनाश नगरी त्यसबाट उत्पादन लिनका लागि सामुदायिक वनहरूका सम्भावना भएका ठाउँमा फलफूल खेती लगाउनु अति नै आवश्यक छ । उदाहरणका लागि माहाभारत शृङ्खलामा फल्ने ओखर, कटुस, लालीगुराँस, रुखकटहर, भुइँकटर, हलुवावेद, नास्पाती, आरुबखडा, आरु, जामुनो आदि लगाउन सकिन्छ । यी बिरुवाहरू लगाउँदा ठाउँ हेरेर र आर्थिक सम्भाव्यता हेरेर प्रयोगको योजना बनाएर काम गर्न सकिन्छ । महाभारतको उत्तरतर्फ किवी जस्तो मूल्य धेरै प्राप्त हुने फलफूल लगाउन सकिन्छ । अति कम मिहिनेत पर्ने खेती हो यो । एक पटक हुर्काएपछि कैयौँ वर्षसम्म यसबाट उत्पादन लिन सकिन्छ ।

परम्परागत विचारलाई छोडेर जीवन र जगत् बदल्ने शक्ति, जोस र जाँगर मसँग छ भनेर सोच्ने हो भने हामी अवसरै अवसर देख्न सक्छौँ । त्यसो गर्न सकिएन भने आफूसँग समस्यैसमस्या र अरुसँग अवसरैअवसर देख्छौँ । मसँग काम गर्ने क्षमता, शक्ति र जोस छ, यसबाटै म अघि बढ्छु भनेर कुनै एउटा सानो क्षेत्र छानेर काम गर्न थाल्ने हो भने हरेक मानिसले आफ्नै अगाडि अवसर नै अवसर देख्छ । अवसर देख्न थालेपछि समस्याहरू आफैँ भाग्छन् । परिस्थिति आफैँ अनुकूल बन्दै जान्छ । प्रसंशा, सम्मान र पुरस्कार पनि पछि लाग्दै आउँछन् । समृद्धि त्यसरी नै अगाडि स्वागत गर्न तयार हुन्छ ।  

योग्य व्यक्तिलाई रोजगारीका सम्भावना जहाँसुकै छन् 
अहिले बजारमा ज्ञान, सीप, क्षमता र भावनाको तालमेल मिलेका जनशक्तिको ज्यादै ठूलो अभाव छ । तुरुन्ता–तुरुन्तै फाइदा खोज्ने, तुरुन्तै प्रशस्त पैसा आर्जन हुनुपर्ने, आफ्नो क्षमता, दक्षता र सेवाभावको फिटिक्कै विकास नगर्ने, आफू सक्षम र सीपयुक्त हुन नखोज्ने मानिसहरूको भीड मात्र छ । त्यो भीड मानवस्रोतको रूपमा विकास हुन सकेको छैन । मानिस, मानवस्रोत हुनका लागि उसँग व्यवहारोपयोगी सीप र सेवाको अनुकूल भावना आवश्यक हुन्छ । इमानदार र कर्तव्यनिष्ठ भावना पनि त्यतिकै जरुरी छ । त्यसको खडेरीमा सैद्धान्तिक ज्ञान मात्रले मानिस मानवस्रोतका रूपमा प्रयोग हुन सक्तैन ।

अहिले नेपाली बजारमा कम्प्युटर राम्ररी चलाउन सक्ने, अङ्ग्रेजी र नेपाली भाषामा टाइप गर्ने, त्यसलाई उपयुक्त आकार प्रकारमा डिजाइन गरेर आकर्षक रिपोर्टको रूप दिन सक्ने सीप र कर्तव्यनिष्ठ भावना भएको मानिस कोही बेरोजगार हुँदैन । इन्टरनेटको वेभसाइट डिजाइन गर्न सक्ने व्यक्ति त्यसप्रतिको लगाव र निष्ठा छ भने राम्रो कमाइ गर्न समर्थ छ,  उसले केही समय काम सिकेर विदेशमा समेत राम्रो काम पाउन सक्छ । त्यस्तो जनशक्तिले घरमै बसेर काम गरेर पनि राम्रो कमाइ गर्न सक्छ ।

जनशक्ति माग भएको अर्को क्षेत्र हो लेखाको क्षेत्र । बजारमा लेखापालको काम गर्न सक्ने मध्यमस्तरको जनशक्तिको ठूलो माग छ । शैक्षिक योग्यता र अनुभवले आफ्नो काम स्वतन्त्रतापूर्वक गर्न सक्ने लेखापालको जहाँसुकै माग छ । बजारमा खोज्यो भने शैक्षिक योग्यता भएका व्यवस्थापनका स्नातक त पाउन सकिन्छ, तर कामको सीप र निष्ठाको साह्रै अभाव छ । सिक्ने चाहनाभन्दा बहाना बढी छ । यदि उनीहरूले व्यावहारिक सीपयुक्त बनाउने र केही समय दुःख गर्ने हो भने काम पाउने सम्भावना निकै धेरै छ ।

त्यस्तै अर्को क्षेत्र छ, कृषि र पशुसम्बन्धी प्राविधिकहरूको । यस बिषयमा स्नातक तहको अध्ययन सकिनासाथ रोजगारीमा लाग्न सक्ने बजार छ आजभोलि ।

विकासे कार्यकर्ताहरूको माग पनि त्यत्तिकै छ । सामाजिक परिचालक, समूह उत्प्रेरक, परियोजना सहायक, परियोजना प्रमुख आदिका रूपमा ग्रामीण क्षेत्रमा सामाजिक विकासको काममा गैरसरकारी क्षेत्रमा रोजगारी विस्तारित भएको छ । यहाँ जनशक्तिको माग छ, तर बजारमा त्यसखाले जनशक्ति नै पाउन मुस्किल छ । योग्य व्यक्तिलाई यस क्षेत्रमा प्रशस्त रोजगारीका सम्भावना छन् भविष्यमा पनि । विदेशमा पनि यस्ता काम गर्नेहरुको माग बढ्दो छ ।

उत्पादनको बिक्री गर्ने सेल्सम्यानहरू बन्ने अर्को रोजगारीको क्षेत्र छ । इमानदार विक्रेता, बजार निर्माता, बिक्री प्रवद्र्धकको ठूलो माग छ बजारमा । हाम्रा स्नातकहरू यस्ता काममा कम आकर्षित हुन्छन् । दुःख गर्न, परिश्रम गर्न, ग्रामीण र असजिला ठाउँमा जान गाह्रो मान्छन् । यसरी गाह्रो मान्दा अवसर पनि देखिँदैनन्, त्यसका कठिनाइ मात्रै देखिन्छन् ।

बजारमा बजार प्रवद्र्धकको काम गर्ने जनशक्तिको माग संसारभर नै उच्च रहेको पाइन्छ । सर्वाधिक रोजगारीका क्षेत्रमध्येको एउटा हो बिक्री वा बजारीकरणको क्षेत्र । सामान बिक्रीको क्षमता र आफ्नो सीप बिक्रीको क्षमताको भावनात्मक पक्ष उस्तै नै हो । दुवै बिक्री नै हुन् । एउटा भावनाको बिक्री, अर्कोमा सामानको बिक्री । बिक्रीको योग्यता भएन भने प्रतिभा पनि बेच्न गाह्रो नै हुन्छ । ठाउँ र परिवेश अलि फरक हुन्छ दुवै बिक्रीमा ।

यी त भए रोजगारीका केही क्षेत्रहरू । अरू पनि क्षेत्रहरू हुन सक्छन् । जस्तै, न्याय प्रदान गर्ने वकालत सेवा, अडिटर सेवा, स्वास्थ्य सहायक, जनस्वास्थ्य कार्यकर्ता, होटल तथा रेस्टुरेन्टमा वेटर, कुक, रिसेप्सनिस्ट, हाउस किपर , क्लिनर, पाइप मिस्त्री, बिजुली मिस्त्री, इलेक्ट्रोनिक सामानको मिस्त्री, फर्निचर मिस्त्री, कम्प्युटर रिपेरिङ यस्ता केही क्षेत्रहरू छन् बजारमा । यी क्षेत्रमा काम गर्ने दक्षता भएका मानिसहरूको जहाँसुकै माग छ । यस्ता क्षेत्रमा स्वरोजगारका सम्भावना पनि छन् । कमाइ पनि राम्रो हुन्छ । तर, हामी के यस्ता क्षेत्रमा रोजगारीका समभावना छन् भनेर सोचिरहेका छौँ ? हाम्रो सोचाइ कतातिर गइरहेको छ ? त्यसले नै हामी तिनलाई अवसर वा अभिशापका रूपमा लिइरहेका छौँ ।

विदेश जाने धेरै विद्यार्थीको अवस्था दयनीय छ
एक पटक म जर्मनीको फ्र्याङ्कफर्ट भ्रमणमा गएको थिएँ । त्यहाँ मैले केही दिन बिताएँ । निकैजना नेपाली भाइबहिनीहरू भेटिए । एउटा भाइले फ्र्याङ्कफर्ट मेन रेल्वे स्टेसनको पूर्वपट्टि अलि टाढा एउटा होटल खोलेको रहेछ । हामी पनि नेपालीको होटल छ अरे भनेर बेलुकाको खाना खान त्यहाँ पुग्यौँ । केटाकेटीहरूको सन्ध्याकालीन भेटघाट हुने जमघट स्थल पनि रहेछ त्यो होटल । निकै जना भाइबहिनीहरू भेट भए । कोही विद्यार्थी थिए, कोही रोजगार गरेर बसिरहेका थिए । धेरैजसो चाहिँ काम गर्नेहरू थिए । केही विद्यार्थीहरू पनि कलेज सिध्याएर अवैध रूपमा बसोबास गरिरहेका पनि थिए, अनेक बहाना बनाएर ।
मैले विद्यार्थीहरूलाई सोधेँ, “के फरक छ, नेपाल र यहाँको शिक्षामा ?”

उनीहरूले जवाफ दिए, “यहाँ विद्यार्थी आफैँले अलि बढी मिहिनेत गरेर सिक्नुपर्छ, त्यसैले कलेज छाडेपछि विद्यार्थीहरू कामयोग्य र समर्थ हुन्छन् । यहाँ शिक्षकहरू जानकार हुन्छन्, कम पढाउँछन्, सिक्न प्रेरित गर्र्दछन् । हामीकहाँ शिक्षकले विद्यार्थीलाई सिक्न प्रेरित गर्नुभन्दा आफूले जानेको बताउने काम गर्छन् । त्यसैले विद्यार्थीले सिक्नेभन्दा रट्ने काममा ध्यान दिन्छन् । पढाइने विषय भने एउटै हो । तर, के गर्नु अङ्कल, अहिले त विदेश जाने फेसन नै भइसक्यो । म बाबुआमाकै कारणले करकापले यहाँ आएँ, कमाएर मुस्किलले खान र फी तिर्न पु¥याउँछौँ । पहलो पटक यहाँ आउँदा लागेको पैसा त युरोपियनहरूलाई बुझाउनु मात्रै हो । फिर्ता गर्न सकिँदैन ।”

नेपालीहरूले मिहिनेत गरेर कमाएको त्यति रकम विदेशमा छोराछोरी पढाएको देखाउन खर्च भइरहेको छ । बेलायत, जापान आदि देशमा आफ्ना छोराछोरीहरू गाउँमा ऋण खोजेका पैसाले पढाउने काम भइरहेको छ । के भाषा पढ्न जापान जानु आवश्यक छ, वर्षको १२÷१५ लाख खर्च गरेर ? त्यो पैसा विद्यार्थीहरूले कमाएर फर्काउने सम्भावना त छँदै छैन । तर पनि, परिवारको कुनै न कुनै सदस्य विदेशमा छ भनेर मख्ख परिरहेका छौँ हामी । त्यसले जनशक्तिको उर्वर समय पनि खेर गइरहेको छ, देशको प्रगति पनि अवरुद्ध हुँदै छ । विदेश जाने भनेको केही सिक्न, केही कमाउन अनि केही सिकेर देशमा आएर नयाँ काम गर्न नै हुनुपर्छ । तर, हामी त्यो गर्न सकिरहेका छैनौँ ।

विदेशीको सेवा गरेर देश कहिल्यै सम्पन्न हुँदैन । देश सम्पन्न नभई नागरिक सम्पन्न हुनुको कुनै अर्थ छैन । देश प्रतिष्ठित र समृद्ध भयो भने मात्र नागरिकको पनि सम्मान बढ्छ संसारमा । गरिब देशका धनी नागरिक भएर विदेश छिर्नुहोस्, हैसियत प्रकट भइहाल्छ, एअरपोर्टको पासपोर्ट चेकिङमा नै ।

त्यसैले अवसर देख्न सक्नुपर्छ खोज्न टाढा जानु पर्दैन । आफ्नै देशमा भएका सम्भावना विकास गर्न सकेकाले नै आज स्वीटजरल्याण्ड जस्तो सानो र अत्यन्तै कम स्रोत साधन भएको देश संसार प्रसिद्ध भएको छ । सिंगापुर हाम्रो राजधानी काठमाडौँ जत्रो मात्रै छ तर संसारका ठूला आर्थिक अवस्था भएको देशमा पर्छ । दक्षिण कोरिया त्यति सानो मुलुक र श्रोत साधनमा हाम्रो देशभन्दा कमजोर भएर पनि संसारकै समृद्ध देश बनिसक्यो । के हामी अरुका अवसर देखेर त्यसको पछि लागेर विकसित हुन सक्छौँ त ? अवसर त त्यसै आउँदैन, देख्न सक्ने आँखा र प्रयोग गर्न सक्ने जाँगर विकसित गर्न आवश्यक छ ।

काठको पाटीमा धुलौटे अक्षर

एक कक्षामा धेरै साथीहरु थिएनन् । १५।१६ जना थियौ“ । सबैजना कालोपाटी वा स्लेट अनि खरी (चक) लिएर स्कूल आउँथे । लामो फित्ता भएको पछाडि बोक्न मिल्ने झोला हुन्थ्यो सबैसँग । काँधमा फित्ताभिरेर बोक्ता लत्रक्क तलसम्म झुण्डिने । झोलाको मुख बन्द गर्ने चेन, बटन केही हँुदैनथ्यो । भएका १।२ वटा किताब त्यही खुल्ला मुख भएको झोलामा हालेर बोक्ने गर्थे सबै विद्यार्थीहरु । घुमन्ते पर्यटकहरु पनि बाहिरफेरो हिँड्दा पनि त्यस्तै झोला बोक्थे । बजार गइरहनेहरुले बुट्टा भएको रंगीन झोला किनेर ल्याउँथे । बजारतिर नजानेहरुले गाउँमै पाइने खाँडीका कपडा किनेर स्थानीय दमाइहरुलाई सिलाउन लगाउँथे । अलि ठूला दाइदिदीहरु छड्के पारेर बोक्थे । हामी स–साना चाहिँ पछाडि डोको बोकेजस्तै गरी झोला बोक्थ्यौ“ । त्यस झोलामा प्रायः एउटा कालो पाटी वा सिलोट, अनि १ वा २ वटा किताब हुन्थे । बोक्न सक्नेले पाटी हातमा बोक्थे, नसक्नेले त्यही झोलामा हालेर बोक्थे । मसँंग शुरुमा न झोला थियो न स्लेट । एउटा किताब मात्रै थियो ।

स्कूल जान थालेपछि हजुरबाले आफूले जानेका र चिनेका अक्षर र अंकहरु मलाई लेख्न सिकाउन शुरु गर्नुभयो । फुर्सतको बेला पाउँना साथ दलानमा हजुरबा एउटा गुन्द्री वा पिरामा बस्नुहुन्थ्यो अनि मलाई अलिकति सुख्खा धुलो माटो लिएर आउन अह्राउनु हुन्थ्यो । त्यो धुलो माटोलाई दलानको सम्म मिलेको सतहमा फिँजाइन्थ्यो । कतैपनि भुइँ नदेखिने गरी अलि बाक्लो गरी धुलो बिछ्याएर त्यसैमा अक्षर लेखिन्थ्यो । बिहान बेलुकाको मेरो गृहकार्य त्यसैगरी आरम्भ भयो । स्कूलले कुनै कुरा लेख्नु भनेको होसनहोस् हजुरबा मलाई पढाउन तयार भइहाल्नु हुन्थ्यो । बेलुका चाहिँ सानो भएकाले छिट्टै सुत्न पाइन्थ्यो ।

शुरुशुरुमा मलाई धुलो फिँजाउन पनि आउँदैनथ्यो । हजुरबा आफैँले धुलो फिँजाएर ठिक्क पार्नुहुन्थ्यो । धुलो फिँजाएर ठिक्क पारेपछि मेरो दाहिने हातको चोर औलालाई आफूले समाएर अक्षरको आकार कोर्न सिकाउनुहुन्थ्यो । हातको औ“लो यसरी भुइँमा घोट्ता कहिलेकहीँ त अलिअलि दुख्थ्यो । दुखेपछि म हजुरबासँग कसरी टाढिने भनेर उपाय खोज्थे“ । म थाकेको थाहा पाएपछि हजुरबाले मलाई विदा दिनुहुन्थ्यो । बालकको मनोविज्ञानको यो गहिरो पक्षको ज्ञान हजुरबालाई रहेछ भन्ने अहिले म थाहा पाउँदैछु । कुटेर जबर्जस्ती गरेर कहिल्यै मैले पढाइलेखाइ गर्नु परेन । हाँस्दैखेल्दै हुन्थ्यो पढ्ने काम ।

केही दिनको परिश्रमपछि म आफै“ औंलाले धुलौटे अक्षर बनाउन सक्ने भएँ । औ“लाले लेख्न जानेपछि मलाई फेरि स्तरोन्नति गरियो । अब औलाले होइन काठका अथवा बाँसका छेस्काले कलमजस्तै समाएर लेख्न सिकाइयो । बाँसको ठिक्कको छेस्को बनाउने अनि धुलोमा अक्षर लेख्ने । यो क्रम लगभग ४।५ महिनाजति चल्यो । धुलोमा लेख्न जानेपछि मलाई एउटा काठको टुक्रामा धुलो फिँजाएर लेख्न सिकाइयो । त्यसमा पनि प्रविधि त त्यही थियो तर अब भने छरितो फल्याकरुपि अभ्यास पुस्तिका मैले पाएको थिएँ । त्यसपछि अनुकूल ठाउँमा बसेर लेख्न पाइने भयो । दलानमै जानु पर्ने बाध्यता रहेन ।

त्यतिबेला हाम्रो गाउँमा आराले चिरेका फलेकहरु थिएनन् । बञ्चरो र बसिलाले आकार मात्रै फलेकका जस्ता देखिने फलेकहरु थिए । बाले एक दिन एउटा काठको अलि भद्दा आकारको काठको पाटी बनाइ दिनु भयो । काठको पाटी भएपछि कालो अँगारले मस्याएर कालो बनाउने अनि त्यसमा स्थानीस्तरमा पाइने कमलो रंगीन ढुंगाले लेख्न थालियो । विस्तारै मेरा अभ्यासपुस्तिकाहरु परिवर्तन हुँदै गए ।

अक्षर मिलेन अथवा बिग्रियो भने यस्ता पाटीमा सच्याउने खुब सुविधा हुन्थ्यो तर घरिघरि मेट्ता नाकबाट चुहिने सिँगानसँगै त्यो धुलो र कालो पनि मिसिन्थ्यो । यसरी कालो मिसिएपछि अनुहारपनि लङ्गुर बाँदरको जस्तो हुन्थ्यो । कहिले जुँगा बनिएको हुन्थ्यो त कहिले गाला पनि कालाम्मे हुन्थे । यस्तो विभत्स रुप देखेर कहिलेकहीँ खिसीको पात्र पनि हुन्थेँ । घरमा त त्यसको त्यति वास्ता हुँदैनथ्यो तर स्कूलमा भने विचित्रसँग हाँसोको पात्र हुन्थेँ म ।

स्कूलमा कालो लाग्यो वा धुलो लाग्यो भने धुने सुविधा थिएन । पुछ्ने कुनै चीज हुँदैनथ्यो । दौराको फेर तानेर पुछ्दा कहिलेकाहीँ दौरा पनि हेरिनसक्नुको हुन्थ्यो विरुप भएर । यस्तो दौरा र हात सफा गर्न हिँडेर पुगिने खोलामै पुग्नु पथ्र्यो । आउन जान कम्तिमा १० मिनेट लाग्थ्यो । कुनै पढाइको कक्षामा त्यसरी कालो लाग्यो भने टिफिनसम्म पर्खनु पथ्र्यो । त्यतिबेलासम्म साथीहरुले अनेकचोटी खिज्याएर र खिसी गरेर हैरान पारिसकेका हुन्थे । यस्तो कालो कहिलेकहीँ दौरामा पनि लाग्थ्यो । सेतो रंगको दौरामा कालो लागेपछि त्यो दौरा पनि विचित्रको चित्राकृतिले रंगिएको जस्तो देखिन्थ्यो । यसरी सकियो मेरो प्रारम्भिक अक्षर लेखनको अभ्यास ।

करिब दुइवर्षसम्म मेरो हातमा कपी परेन । यस्तै धुलो र पाटीले नै काम चल्यो । मसँग पढ्ने कति साथीहरुसँग त त्यो पाटी पनि हुँदैनथ्यो । उनीहरु भुइँमा बसेर धुलो फिँजाउँथे अनि त्यहीँ आफूले गर्नुपर्ने अभ्यास गर्थे । शिक्षकहरु घुमिघुमी विदार्थीका अभ्यास धुलोमै नियाल्थे । आजका विद्यार्थीहरुको परिकल्पनाभन्दा निकै टाढा थियो यो दृश्य ।

यसरी बदले नेपोलियनले आफ्नो भाग्यरेखा

हाम्रो समाजमा धेरै मानिसहरु भाग्यमा विश्वास गर्छन् र यो भावीले लेखेर पठाएको हुन्छ भन्ने ठान्छन् । केही मानिसहरू जीवनको सफलता र असफलतालाई भाग्यसँग गाँसेर हेर्छन् । सफल मानिस देखेपछि हामी पनि भन्छौँ, “भाग्यमानी रहेछ यो मान्छे । यसको भाग्य चम्केको छ ।” यो भाग्यवादी सोचाइले हामीलाई नराम्ररी पछाडि पारिरहेको छ । सफल, समृद्ध र वाहवाही हुने मान्छे असफल, हीनताग्रस्त र दुःखी भएको छ । के काम कसरी गर्ने हो त्यो तरिका नसिकेर, नजानेर बर्बाद भएको छ ।
हामीकहाँ भाग्य बनाइदिने ठेक्का लिनेहरुको पनि कमी छैन । केही रकम र समय लिएर उनीहरुकहाँ पुगेपछि भाग्य बन्ने सजिलो उपाय बताइदिइहाल्छन् । तर उनीहरुको अवस्था हेर्यो भने ........ ? भाग्य बनाउनेहरु आफैँ अभागी भएर भौतारिइरहेका छन् । भाग्य बनाउने नाममा उनीहरुले मानिसलाई ग्रहशान्ति, जाप, पूजाआजा अनेकका तानाबानामा फसाइदिन्छन् र पैसा असुलेर आफ्नो गुजारा चलाउँछन् । मानिसहरु पनि भाग्य बन्ने लालसामा उनीहरुको खानेमेलो बनेको र आफ्नो क्षमता खिइँदै गएको पत्तो पाउँदैनन् । धाउँदाधाउँदा हतास हुन्छन्, समय बित्छ तर ज्योतिषीले भनेका अनेक कुरा गर्दा पनि भाग्य भने बन्दैन । जीवन जहाँकोतहीँ हुन्छ ।
कतिपय मानिसहरू प्रयत्न र लगनशीलताले सफल बन्न सक्ने क्षमता हुँदाहुँदै मिहिनेत नगरी भाग्यको पर्खाइमा बसेको देखिन्छ । के साँच्चै भाग्य भन्ने कुरा हुन्छ ? हुन्छ भने यो कसरी बन्छ ? आउनुहोस्, त्यसबारे अलिकति चर्चा गरौँ ।
प्रसिद्ध आध्यात्मिक गुरु ओशो सिद्धार्थको भनाइमा, “वर्तमानमा जो कर्म हामी गर्छाैँ, त्यही कर्म कालक्रममा भाग्यको रूपमा प्रकट हुन्छ ।” (ओशोधारा–प्रज्ञासूत्र नं. ३) भाग्यको आधार हो कर्म अर्थात् हामीले गर्ने कामहरू । हामी कसरी काम गर्छौँ, के के गर्छौँ, त्यहीअनुसार त्यसको परिणाम आउँछ । काम राम्ररी, ध्यान दिएर ग¥यो भने, सुझबुझ पु¥याएर ग¥यो भने, राम्रो परिणाम आउँछ भने उत्साहहीन, हीनभावनाले ग्रस्त, अर्काको कुभलो चिताएर, आफूले मात्र फाइदा पाऊँ भनेर गरिने कामले राम्रो परिणाम आउँदैन ।
हामीले गर्ने त्यस्ता कतिपय कामहरु तत्काल परिणाम दिइहाल्ने खालका हुन्छन् भने कतिपय चाहिँ परिवेशलाई बिस्तारै अनुकूलतामा बदलेर ढिलो परिणाम दिने खालका हुन्छन् । कुनै कामको परिणाम देखिन्छ, कुनैको परिणाम प्रत्यक्ष रूपमा देखिँदैन, तर आफूलाई र समाजलाई त्यसको अनुभव भने हुन्छ । त्यसरी प्रत्यक्ष रूपमा नदेखिने तर परिवेश र परिस्थितिलाई बिस्तारै प्रभाव पार्ने कामहरूबाट निस्कने परिणाम नै वास्तवमा कालान्तरमा भाग्यका रूपमा देखा पर्छ ।
रुख रोप्ने बृद्ध मानिस
चारैतिरबाट उजाड मरुभूमिले घेरिएको एउटा गाउँमा एक जना बृद्ध मानिस बस्थे । ती बृद्धलाई आफ्नो गाउँमा कसरी हरियालीले हराभरा बनाउने भन्ने चिन्ता लागेछ । निकै दिन सोचविचार गरेर सडकको छेउमा बिरुवा रोप्ने विचार गरेछन् । साथ र सहयोग गर्ने कोही भेटेनछन् तैपनि काम सुरु गरेछन् । बृद्ध मानिस एकोहोरो सुरमा असिनपसिन भएर सडकको किनारामा आँपका रुख रोप्दै थिए, एउटा युवकले देखेछ । बुढाको काम अलि अटपटाजस्तो लागेछ त्यो युवकलाई र नजिकै गएर सोधेछ— “तपाईँ यो उमेरमा आएर आँपको विरुवा रोप्दै हुनुहुन्छ, तपाईँको जीवनकालमा त यो फल्दैन, तपाईँले खान पनि पाउनुहुन्न होला, किन दुःख गर्नुभएको यो बुढेसकालमा ?”
बुढाले युवकतिर फर्केर जवाफ दिएछन्— “अहिले जुन आँपको रुखबाट तिमीले फल टिपेर खाइरहेका छौ, त्यो रोप्ने मानिस सायद यो संसारमा छैन होला । उसले मैले लगाएको रुखको फल मैले नै खानु पर्छ भनेको भए आज तिमीले आँप खान पाउने थिएनौ बाबु ! मैले खान नपाए पनि मेरा छोराछोरी, तिमी र तिमीजस्ता अरु युवाले त खान पाउलान् नि ! आऊ बरु सँगै केही विरुवा रोपौँ । मलाई सघाऊ ।”
बुढाको कुरा सुनेर युवक छक्क प¥यो । बुढाको कुराले चित्त पनि बुझ्यो । रुख रोप्न उसले पनि सहयोग गर्न थाल्यो । निकै धेरै रुख रोपे ती युवा र बृद्ध मिलेर ।
विरुवा हुर्कँदै गए । हरियाली बढ्यो । घाँसपात पलाउन थाले । पानीको मूल फुट्यो । शीतलता बढ्यो । यस्तो परिणाम देखिएपछि मानिसले बिस्तारै वृक्षरोपणको महत्व बुझ्न थाले । कसले यो काम गरेको रहेछ भनेर खोज्न थाले । रुख रोप्नेप्रति सम्मानभाव देखाउन थाले ।
रुख रोपेर हरियाली बढाएकोमा गाउँलेहरु सबै मिलेर बुढालाई पुरस्कृत गरे । प्रत्यक्ष रूपमा कसैले प्रशंसा नगरे पनि मनमनै उसको  भलो चिताउन थाले । त्यसपछि बुढाले गर्ने हरेक काममा, गाउँलेहरुले पत्यार गरेर सहयोग गर्न थाले । साथ र सहयोग पाएपछि असल र उपयोगी काममा बुढा एकपछि अर्को गर्दै सफल हुँदै गए । हिजोसम्म बुढाले व्यहोरिरहेका दुःख र प्रतिकूलता पनि अनुकूलतामा बदलिन थाले ।
त्यसपछि मानिसहरु भन्न थाले– “बुढा भाग्यमानी रहेछन्, गाउँलेबाट यत्रो सम्मान र वाहवाही पाएका छन्, भाग्यमानीहरुले मात्रै यस्तो सफलता र सम्मान पाउँछन् ।”
बुढाको कर्मले नै उनलाई यस्तो अवस्थामा पुर्याएको हो । कर्म राम्रो नगरेका भए गाउँलेले न बुढालाई पुरस्कृत गर्थे न साथ र सहयोग नै । लगातार असल काम गर्दै गएपछि त्यसका अनुकूल परिणामहरु प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष रुपमा देखिन थाल्छ । गरेको काममा सफलता मिल्न थाल्छ । त्यसभन्दा अघि उसले गरेका दुःख र कष्टको फल पनि अप्रत्यक्ष रूपमा अर्को कामबाट सहज रुपमा मिल्न जान्छ । वरपर, इष्टमित्र सबैमा असल कामको कारणले सकारात्मक भावनाको विकास हुन्छ । चारैतिर राम्रो कुरा सुनिन थालेपछि चाहेको काम गर्न सक्ने सामथ्र्य पनि बढ्छ । त्यसैलाई समाजले भाग्यका रुपमा लिन्छ । आफ्नो चाहिँ भाग्य चम्कन्छ ।
वास्तवमा कर्म र परिस्थितिको सामूहिक स्वरूप नै भाग्य हो । भाग्यको निर्धारक हाम्रो आफ्नै कर्म हो । कर्म सही, उपयोगी र सद्भावपूर्ण भयो भने त्यसले परिवेश र समाजमा सकारात्मक सन्देश दिन्छ, गर्नेका लागि त्यही भाग्य बन्छ । गलत कर्म, गलत मनशायका साथ गरियो भने त्यसले सही परिणमम ल्याउन सक्तैन र सकारात्मक परिवेश पनि बनाउन सहयोग गर्दैन । त्यसले व्यक्तिको जीवनमा सौभाग्य होइन दुर्भाग्य पैदा गर्छ । माथिको प्रज्ञासूत्रमा ओशो सिद्धार्थ अगाडि भन्न्ुहुन्छ– “हामी जुनजुन कर्म गर्दछौँ फल पछिपछि आउँछ, हामीले गर्ने पुरुषार्थ नै कालक्रममा पाकेर अटल प्रारब्ध बन्न जान्छन् । समयक्रममा हामी आफूले गरेको कर्म भुल्दछौँ, आफ्नै हस्तक्षर बिर्सन्छौँ अनि विधाताको खेल भन्दछौँ । त्यसैले आफ्नो हस्ताक्षर सम्झ र कथा बनाएर विधातालाई दोष नदेऊ । तिम्रो भाग्य तिमी आफैँले लेखेका तर कालक्रममा धमिलिएका अक्षरहरु हुन् ।” त्यसैले भाग्य भन्ने कुरा कर्मको अर्को रूप मात्रै हो, कर्मलाई अलग गरेर कोही पनि भाग्यमानी हुन सक्तैन ।
प्रसिद्ध लेखक तथा ‘ह्यापी साइन्स’ का संस्थापक ¥युहो ओकावा भन्छन्, “अरूलाई पनि फाइदा र आफूलाई पनि फाइदा हुने गरी तपाईँले जे उद्देश्य बनाउनुहुन्छ, त्यसलाई ईश्वरले पनि सहयोग गर्न कर लाग्छ ।”
वास्तवमा मानिसको भाग्य यही भावनाले निर्धारण गर्छ । असल नियत राखेर गरिएका कामहरूले भाग्य चम्काउँछन्, खराब नियत र दुर्भावना राखेर गरेको कामले दुर्भाग्य निम्त्याउँछन् । त्यसैले महाभारतमा श्रीकृष्णले कर्ममा जोड दिए । ‘कर्ममा अधिकार छ त्यो राम्ररी गर, फलमा तिम्रो अधिकार छैन, त्यसको परिणामलाई प्रसादका रुपमा ग्रहण गर’ भन्ने उनको भनाइको अर्थ थियो । त्यसलाई गलत व्याख्या गरियो र ‘कर्म गर, फलको आशा नगर’ भनेर व्याख्या गरियो । वास्तवमा मानिसले सही कर्म ग¥यो भने त्यसको परिणाम पनि सही आउन करै लाग्छ । त्यसलाई ग्रहण गर्दा प्रसादस्वरुप ग्रहण गरियो भने त्यसबाट सिक्न सकिन्छ । तनाव पनि बढ्दैन ।
भाग्यरेखा बदलेर सम्राट बनेका नेपोलियन
फ्रान्सका प्रसिद्ध सम्राट नेपोलियन जतिबेला सैनिक सेवामा काम गरिरहेका थिए, एक जना ज्योतिषीकहाँ हात देखाउन पुगेछन् । ज्योतिषीकहाँ गएर उनले सोधेछन्– “ज्योतिषीजी म यो देशको सम्राट बन्न चाहन्छु, मेरो भाग्यमा सम्राट बन्ने कुरा लेखेको छ कि छैन हेरिदिनुस् ।”
नेपोलियनको कुरा सुनेर ज्योतिषीले उनको हस्तरेखा नियालेर हेरेछन् र जवाफमा भनेछन्– “तिम्रो हस्तरेखाले त फ्रान्सको सम्राट बन्ने देखिँदैन ।”
ज्योतिषीको कुरा सुनेपछि नेपोलियनले फेरि ज्योतिषीलाई सोधेछन्– “सम्राट बन्न कस्तो रेखा आवश्यक छ ज्योतिषीजी ?”
ज्योतिषीले सम्राट बन्नेहरुको हस्तरेखाको प्रकृति बताइदिएछन् । नेपोलियनको साथमा धारिलो तरवार छँदैथियो । उनले तरवार निकालेर ज्योतिषीले भनेजस्तै गरी आफ्नो हात चिरेछन् र ज्योतिषीलाई भनेछन्– “तपाईँले भनेजस्तो हस्तरेखा कोर्ने काम मेरो हो । तपाईँलाई जस्तो रेखा चाहिन्छ त्यस्तो रेखा म आफैँ कोर्न सक्छु । के तपार्इं त्यो रेखा हेरेर मलाई सम्राट बनाउन सक्नुहुन्छ ?”
ज्योतिषी अक्कनबक्क परेछन् । नेपोलियन भने त्यस दिनदेखि सम्राट बन्ने धुनमा लागेछन् । सामान्य सैनिकका रुपमा फ्रान्सेली सेनामा प्रवेश गरेका नेपोलियन फ्रान्सेली क्रान्तिपछि प्रसिद्ध सम्राट नै बने ।
निरन्तरको सकारात्मक कर्म, आत्मविश्वासले भरिएको मन र मस्तिष्क अनि आफू मात्र नभई आफूवरपरको समाज, परिवेशलाई सहयोग पुर्याउने सकारात्मक भावनाका साथ कर्ममा लागिरहने मानिसलाई नै परिवार, समाज र देशले सहयोग गर्छ । जसले आफ्ना कर्मका आधारमा सबैलाई प्रभावित पार्न सक्छ त्यसैले आफूले चाहेको काममा सफलता प्राप्त गर्न सक्छ । भाग्य त्यही सकारात्मक र नकारात्मक कर्मका कारणले सिर्जना हुने परिवेश र परिणामको संयुक्त रुप भएकाले कर्म नै सफलताको मुख्य पक्ष हो । भाग्यको आधार पनि त्यही हो ।
भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी भन्छन्– “मैले कहिल्यै म के बन्छु भन्ने बारेमा सोचिनँ, बरु म के गर्न सक्छु भन्ने बारेमा मात्र सोचेँ, किनभने कोही मानिस म के बन्छु भनेर होइन म के गर्न सक्छु भन्ने सोचेर नै महान बन्न सकेका रहेछन् ।”

सेवा बिक्रीको कला

बिक्री भन्नासाथ हाम्रो मनमा के आउँछ ? कुनै सामान र बिक्रेता । बिक्रीको कला सामान बेच्ने मानिसका लागि मात्र आवश्यक हुन्छ भन्ने हामीलाई लाग्छ । सेवा पनि बिक्रीको बिषय हो भन्ने लाग्दैन । तर संसारमा ख्याति कमाएका धनाढ्य व्यापारी हुन् वा विद्वान् व्यक्ति, प्राध्यापनमा लागेका हुन् वा कुनै सेवामा, सीपयुक्त मानिस होस् वा सामान्य कर्मचारी सबैले केही न केही सेवा बेचेर त्यसबाट आर्जिक धनबाट आफ्नो जीवन चलाइरहेका हुन्छन् ।
प्रसिद्ध लेखक शिव खेरा ‘बिक्रीको कला’ सम्बन्धी पुस्तक सार्वजनिक समारोहमा आफ्नो पुस्तकबारे पत्रकारहरूलाई बताउँदै थिए । एक जना पत्रकारले सोधेछन्— “यो पुस्तक त बिक्रेताको काम गर्नेहरूका लागि लेखिएको रहेछ । यसमा हाम्रो लागि के छ ?”
शिव खेराले हाँसेर प्रश्नैबाट उत्तर दिएछन्— “के तपाईं पनि आफ्नो लेखन कला दैनिकरूपमा बेचिरहनुभएको छैन ?”
उनको जवाफ सुनेर पत्रकार छक्क परेछन् । उनले थप्दै भनेछन्— “चाहे डाक्टर होस् वा प्राध्यापक, व्यवस्थापक होस् वा वकिल, सिकर्मी, डकर्मी होस् वा सरकारी सेवामा काम गर्ने कर्मचारी, पत्रकार होस् वा परामर्शदाता, सबैले आआफ्नो प्रतिभा, सीप वा बुद्धि नै त बेचिरहेका छन् । त्यसैले, यो पुस्तक आफ्नो क्षमता र प्रतिभालाई सेवाका रूपमा बेचेर केही आर्जन गर्ने र समृद्ध हुन चाहनेहरू सबैका लागि हो, सामान बेच्नेहरूका लागि मात्र होइन । तपाईँ, म वा कुनै धनाढ्य, सबैले केही न केही बेचिरहेकै छौँ ।”
संसारमा जसले सर्वाधिक सम्पत्ति कमाएका छन् उनीहरूमध्ये अधिकांशले बुद्धि र योजना बेचेर, आफूले गर्न सक्ने सेवा बेचेर नै त्यसको सुरुआत गरेको पाइन्छ । आफ्नो प्रतिभा बेच्ने बुद्धिमत्तापूर्ण योजना र बिक्रीको कला नै उनीहरूको धन आर्जनको पहिलो खुट्किलो हो । यसलाई कुशलतापूर्वक बेच्न सक्ने मान्छेले नै दीर्घकालमा सफलताको शिखर चढ्न सकेको पाइन्छ । सुरुमा सबैेसँग धन कमाउने काम गर्नका लागि आवश्यक पर्ने पुँजीको अभाव नै हुन्छ, तर यदि ऊसँग आफ्नो विचारलाई पैसामा रूपान्तरण गर्ने शक्तिशाली र दमदार योजना छ भने उसले क्रमिक रूपमा धन आर्जन गर्न सक्छ । त्यसका लागि प्रथम अभ्यास हो, आफ्नै प्रतिभा, ज्ञान, क्षमता र सीप बिक्रीको योजना । आफूभित्रको प्रतिभाका आधारमा दिन सक्ने सेवा बिक्री गर्ने प्रभावशाली योजना बनाउनु र त्यो बेच्न सक्नु सफलताको पहिलो पाइलो हो । यसले अन्य कुराहरू क्रमशः आफूतिर तान्दै ल्याउँछ ।
कसरी बिक्री गर्ने त आफ्नो प्रतिभा ? प्रसिद्ध लेखक ब्रायन ट्रेसी भन्छन्— “जति बेला म भाँडा माझ्ने काम गर्थेँ, मलाई लाग्थ्यो जति बढी काम गर्छु, त्यति बढी पैसा पाउँछु । तर, यो विचार बकबास रहेछ । यो विश्वासले तपाईँलाई अँध्यारो गल्लीमा पु¥याउँछ । यथार्थमा ज्यादा असरदार तरिकाले काम गर्नुपर्दोरहेछ लक्ष्य हासिल गर्नका लागि । शारीरिक शक्ति मात्रै होइन, मानसिक शक्तिको ज्यादा प्रयोग गर्नुमा नै सफलता निहित रहेछ ।” (ब्रायन ट्रेसी, अधिकतम सफलता, पृ. १२५)
प्रायःजयो मानिसहरू धनले मात्रै धन कमाउन सकिन्छ भन्ने सोच्छन् । मसँग यति पैसा भए .... यसो गर्थेँ, उसो गर्थेँ भन्छन्, अनेक सर्तहरू पहिले तेस्र्याउँछन् । यो काम गर्ने र सफलता प्राप्त गर्ने सही तरिका होइन । धनले धन कमाउँछ तर योजनाविहीन धनले कहिल्यै धन कमाउँदैन ।
धन विचार र इच्छाशक्तिको उपज हो । नेपोलियन हिल भन्छन्— “धन आफैँमा केही पनि होइन । यो एक निर्जीव पदार्थ मात्रै हो । यो न हिँड्न सक्छ, न सोच्न सक्छ, न बोल्न सक्छ तर यो सुन्न सक्छ । जब कोही व्यक्ति यसको प्रबल इच्छा राख्छ, तब यो उसको निमन्त्रणामा तानिएर दौडिँदै आउँछ ।”
व्यक्तिगत सेवा बिक्रीको कला
जो व्यक्ति आफ्नो प्रतिभा र क्षमता बजारमा बिक्री गरेर त्यसबाट आफ्नो जीवन सफल बनाउन चाहन्छ, उसले सर्वप्रथम बजारमा आफूले प्रदान गर्ने सेवाबारे राम्ररी अध्ययन गर्नु आवश्यक छ । परिस्थिति तीव्र गतिले बदलिइरहेको छ । कम्पनी र संघसंस्थाहरू नयाँ–नयाँ प्रकारका जन्मिरहेका छन् । मानिसको क्षमता र समयभन्दा तीव्र छ यो गति । मालिक र कर्मचारी, सेवाप्रदायक र उपभोक्ता सबैको सम्बन्धको ढाँचा पनि तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ । प्रत्येक वर्ष नयाँ–नयाँ सेवा र व्यवसायको जन्म हुने र बिलाउने क्रम चलिरहेको छ । मालिक, मजदुर, कर्मचारी, विशेषज्ञ सबैको ध्यान कसरी उत्कृष्ट सेवा दिने भन्ने कुरामा केन्द्रित छ । उत्कृष्ट सेवा दिन नसक्नेहरू हराउँदै गएका छन् उत्कृष्टता र गुणवत्तामा अब्बल ठहरिएकाहरू बाँचिरहेका छन् ।
व्यक्तिगत प्रतिभालाई सेवाका रूपमा बेचेर सम्पन्नता र प्रसिद्धि हासिल गर्न चाहनेहरूले यो कुरालाई राम्ररी बुझ्नु आवश्यक छ । यो बुझिएन भने व्यक्ति जतिसुकै सक्षम भए पनि उसले सफलता पाउन सक्तैन । चाहे विशेषज्ञ होस् वा व्यवस्थापक, मजदुर होस् वा कर्मचारी होस, उसको अन्तिम परिणाम त उसले देश, समाज र जनतालाई दिएको सेवाको उत्कृष्ठतामा नै निर्भर हुन्छ । यदि उसको सेवाले वा कामले मानिसलाई उत्कृष्ट सेवा दिन सक्दैन भने काम पाउने अवसर पाउन पनि मुस्किल छ । पाइहाल्यो भने टिकाउन मुस्किल छ । उत्कृष्टताको कुनै विकल्प छैन । जुन कम्पनी, संस्था वा कार्यालयले अफूलाई जनताका सेवकको रूपमा हेर्छ र त्यसअनुरूप आफ्नो व्यवहार, ज्ञान र सीपलाई परिवर्तन गर्न समर्थ हुन्छ, त्यसैले नै आफूलाई उत्कृष्ट बनाउन सक्छ ।
‘हामी भलाद्मीहरूको सेवामा समर्पित भलाद्मीहरू हौँ’
सेवा बिक्रीको योग्यता कसरी तयार गर्ने भन्नेबारेमा स्टेफेन कोभेले आफ्नो पुस्तक सेभेन ह्याबिट्स् अफ हाइली इफेक्टिभ पिपुल’मा उल्लेख गरेको एउटा प्रसङ्ग म यहाँ उल्लेख गर्न चाहन्छु । कोभे एउटा सेमिनार कार्यक्रम संचालनको सिलसिलामा न्यूयोर्कको एउटा पाँचतारे होटलमा बास बस्न पुगेछन् । त्यो होटल अनेक सुविधाहरूले सम्पन्न त छँदै थियो, त्यसबाहेक एक अतिरिक्त कुरा पनि त्यहाँ थियो । हरेक व्यक्तिको छातीमा एउटा ट्याग झुन्डिएको थियो, जसमा लेखिएको थियो, ‘हामी भलाद्मीहरूको सेवामा समर्पित भलाद्मीहरू हौँ । (ध्भ बचभ तजभ नभलतझिभल तय कभचखभ तजभ नभलतझिभल)’ अनि होटलको भित्तामा टाँसिएको थियो– ‘सम्झौतारहित सेवा’ ।
स्टेफेन कोभेले हरेक कर्मचारी र कामदारको छातीमा टाँसिएको त्यो ट्याग र उनीहरूले प्रदान गर्ने उत्कृष्ट सेवा देखेपछि होटलका मुख्य व्यवस्थापकसँग भेटघाट गर्ने इच्छा गरेछन् । कर्मचारीले व्यवस्थापकसँग समय मिलाइदिए । निर्धारित समयमा व्यवस्थापक र कोभेको भेट भयो ।
कुराकानीको क्रममा कोभेले त्यस ट्यागको बारेमा मुख्य व्यवस्थापकसँग सोधे । व्यवस्थापकले सहज उत्तर दिए— “यदि मैले आफूलाई भलाद्मी ठान्छु भने यस संस्थाको सेवा पनि भलाद्मीले प्रदान गर्ने स्तरकैे हुनुपर्छ भन्ने हामीले ठान्यौँ । सबैले यसमा सहमति ग¥यौँ । हरेकले यही लक्ष्य बनाएर सेवा प्रदान गर्ने र यो ट्याग सबैले आफ्नो पोसाकमा देखिने गरी लगाउने निर्णय गरेका हौँ । यसमा हामीलाई पनि गौरव बोध हुन्छ र उत्कृष्ट सेवा प्रदान गर्न हामीलाई भित्रैबाट प्रेरित पनि गरिरहन्छ । यदि हामी यो होटलका भलाद्मी हुन चाहन्छौँ भने यस होटलमा आउने हरेक ग्राहकको सेवा एउटा भलाद्मीले गरेजसरी नै गर्नुपर्छ । नत्र हाम्रो सेवाले हामीलाई भलाद्मी बनाइरहन सक्तैन । चाहे सुरक्षाका लागि ढोकामा बस्ने गार्ड होस् वा मुख्य व्यवस्थापक, सबैको उद्देश्य यस होटलको उत्कृष्ट सेवा प्रदान गरेर ग्राहकहरूलाई सन्तुष्ट पार्नु नै हो । त्यसैमा हामी आफू भलाद्मी भएको ठान्छौँ ।”
कोभे व्यवस्थापकको उत्तरबाट अति नै प्रभावित भएछन् । अन्त्यमा उनी भन्छन्– “सेवाको मूल्यबोध गर्ने त्यही प्रेरक वाक्यकै कारण त्यस होटलले उत्कृष्ट सेवा दिन सकेको थियो । हरेक कर्मचारी उत्कृष्ट सेवा दिने प्रेरणका प्रतिमूर्ति जस्ता थिए । त्यही होटलमा मैले ‘बिनासम्झौता व्यक्तिगत सेवा’को सही अर्थ बुझेको थिएँ । संस्था होस् वा व्यक्ति, जसले सेवा बेच्छ र आफूलाई सफल बनाउने उद्देश्य राख्छ, उसका लागि उसले प्रदान गर्ने सेवाको मात्रा मात्रै महत्वपूर्ण हुँदैन, त्यसको गुणस्तर र भावना पनि महत्वपूर्ण हुन्छ ।”
बिक्रीयोग्य सेवाका आवश्यक सर्तहरू
कोही मानिसले जुनसुकै ठाउँमा काम पाउँछन् तर सँगैको अर्को मानिस अनेक ठाउँमा धाउँदा पनि काम पाउँदैन । जेनतेन अल्झिएर जीवन चलाइरहेका हुन्छ । किन यस्तो हुन्छ भनेर हेर्यो भने सेवा बेच्ने मानिसले निम्नलिखित कुरामा ध्यान पुर्याएको पाइन्छ ः
१. मानवीय मूल्यको सम्मान
मानवीय मूल्यप्रति सम्मान उत्कृष्ट सेवाको पहिलो शर्त हो । मानिस चाहे जस्तोसुकै होस् त्यसको सम्मान गर्ने भावनाले मासिलाई आफ्नो सेवामा उत्कृष्टता ल्याउन सघाउँछ । एउटा रोगी र अशक्त मानिस चाहे धनी होस् वा गरिव, जुनसुकै रंगको होस् वा वर्णको एउटा डाक्टरका लागि त्यही महत्वपूर्ण व्यक्ति हो । जो मानिस उसको अगाडि छ त्यस समयका लागि त्यही मूल्यावान् मानिस हो । त्यसको उपेक्षा गरेर अरुलाई जतिसुकै राम्रो सेवा दिए पनि मानवीय मूल्यप्रतिको वेवास्ताले त्यो डाक्टरको सेवालाई पनि हीनतर बनाइदिन्छ । उसले आफूलाई उत्कृष्ट बनाउन सक्तैन ।
एउटा व्यवसायीका लागि आफ्नो अगाडि उभिएको ग्राहक नै भगवान हो । त्यसलाई उपेक्षा गरेर अर्को ग्राहकलाई सम्मान दिन्छु, यो सम्मानलायक छैन भनेर पन्छाएर उत्कृष्ट सेवा दिन सकिँदैन । मानिसलाई, मानिसको मूल्यलाई सम्मान नगरी सेवाको बिक्रीयोग्यता बन्दैन ।
२. अधिकतम क्षमताको प्रयोग
सेवा बिक्रीको अर्को महत्वपूर्ण तत्व हो आफूले प्रदान गर्ने सेवाको मात्रा । यसको अर्थ हो, आफ्नो तर्फबाट बढीभन्दा बढी सेवा प्रदान गर्न, आफ्नो क्षमताको अधिकतम प्रयोग गर्नका लागि हरदम तयार रहनु । क्षमतालाई बढाउन र निरन्तर उत्कृष्टतातिर बढ्नका लागि आफ्नो क्षमतालाई अधिकतम रूपमा प्रयोग गर्नैपर्छ । क्षमता साँचेर राख्न सकिने बिषय होइन । जति बढी क्षमताको प्रयोग गरिन्छ त्यति नै बढी आन्तरिक क्षमता पनि विकसित हुन्छ । आफूलाई क्षमतावान् सावित गर्नका लागि मात्रात्मक रूपमा बढीभन्दा बढी सेवा दिन सधैँ तत्पर रहनै पर्दछ । यसले अझ बढी, अतिरिक्त, थप एउटा अरु आदितर्फ तपाईँलाई प्रेरित गर्नैपर्छ । क्षमताको बढीभन्दा बढी उपयोगले नै सफलता ल्याउँछ ।
३. उत्कृष्टता र गुणात्मकता
हामी जब कुनै व्यक्तिगत सेवा बिक्री गरेर धन आर्जन गर्न खोज्छौँ, त्यसलाई बजारमा बिक्री गरेर आफूलाई सफल बनाउन प्रयत्न गर्छौँ भने आफूले प्रदान गर्ने सेवा अधिकाधिक दिएर मात्रै पुग्दैन, त्यो सेवाको गुणात्मकता पनि त्यतिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । सर्वाधिक प्रभावकारी, गुणात्मक र त्रुटिरहित सेवाको लक्ष्य नै बनाउनु आवश्यक हुन्छ । सेवा क्षेत्रमा काम गर्ने मानिसले यति भए त भइहाल्छ नि, सबैलाई यस्तो भए हुन्छ, यसभन्दा राम्रो किन चाहियो ? यस्तो भए अरू सबैलाई हुन्छ, तपाईँलाई किन नहुने ? आदि जस्ता भावना सेवाग्राहीलाई सम्प्रेषण ग¥यौँ भने हाम्रो सेवा दीर्घकालसम्म बिकिरहन सक्तैन, बिकिरह्यो भने पनि उत्कृष्ट बनेर आफूले चाहेको आर्जन गर्न सकिँदैन । छिट्टै त्यसको आयु समाप्त हुन्छ । बिनासम्झौता उत्कृष्ट र त्रुटिरहित सेवा नै हाम्रो लक्ष्य हुनुपर्छ । निरन्तर अभ्यास, अनुभव र अनुसन्धानबाट आफ्नो गुणत्मकता तिखार्दै जाने र सेवाको गुणात्मकता पनि विकसित गर्दै जाने मानिस मात्रै दीर्घकालीन रूपमा सफल भइरहन सक्छ । सफलता भन्नु गुणात्मकताको निरन्तर यात्रा हो ।
४. सेवाको भावना
सेवाको मात्रात्मक र गुणात्मकताका साथ भावनात्मक रूपमा पनि यदि व्यक्ति सेवाप्रति समर्पित हुन सकेन भने त्यसले सफलता हासिल गर्न सक्तैन । आफ्ना सहयोगी र सहकर्मीसँग पारस्परिक सहयोग, सहकार्य, विनम्रता र तालमेल मिलाएर काम गर्ने भावना भएन भने अघिल्ला गुणहरू हुँदाहुँदै पनि मानिस असफल हुन्छ । सेवाको ‘क्वान्टिटी’ र ‘क्वालिटी’ मात्रैले आफूलाई उत्कृष्ट बनाउन सकिँदैन, त्यसमा असल भावना जोड्नैपर्छ । सेवा प्रदान गर्ने काम चाहे संस्थालाई होस् वा व्यक्तिलाई तपाईँ काम गर्दा कस्तो भावनाले गर्नुहुन्छ, त्यस आधारमा नै तपाईँले पाउने सम्मान, आदर, सद्भाव अझ कतिपय बेलामा तलब, सुविधा, रोजगार अवधि पनि प्रभावित हुन्छ । आफैँभित्रबाट प्रफुल्लित र उत्साहित भएर सेवा गर्ने तर सरदर गुणवता र क्षमता भएको मानिस छ भने त्यही मानिस अधिकांश रोजगारदाताले मन पराउँछन् । राजनीति होस् वा व्यापार वा व्यवसाय, पेसा वा समाजसेवा सबैतिर भावनाको ठूलो महत्व छ ।
सकारात्मक सोच, आदर र सम्मानको भावना, सरलता र विनम्रता मानिसका यस्ता मूल्यवान् भावना हुन्, जसले सरदर क्षमताको र सरदर गुणात्मकताको मानिसलाई पनि सफलताको शिखरमा पु¥याइदिन सक्छन् । सेवाको मात्रात्मक र गुणात्मक पक्षमा भएका कमिकमजोरीलाई पनि भावनात्मक पक्ष प्रबल भएको अवस्थामा क्षतिपूर्ति प्राप्त हुन सक्छ । असल भावनाको स्थान अरू कुनै कुराले भरपाई गर्न सक्तैनन् ।
सेवा बिक्रीको तयारी कसरी गर्ने ?
गाउँबाट सहर पसेर रोजगारीको खोजी गर्ने व्यक्ति होस् वा विश्वविद्यालयबाट स्नातक उत्तीर्ण गरेको स्नातक, कुनै सीपमा दक्ष भएको व्यावसायिक व्यक्ति होस् वा पेसा व्यवसाय सुरु गर्ने अवसर खोजिरहेको साधारण मानिस, सबै आआफ्नो इच्छाअनुसारको काममा संलग्न हुन चाहन्छन् । विदेशमा गएर पनि आफूले चाहेजस्तो काम नै गर्न चाहन्छन् । आफैँले चाहे जस्तो भइदेओस् भन्ने सबैको चाहना हुन्छ, तर कतिपयले त्यस्तो काम पाएर पनि आफूलाई योग्य साबित गर्न सक्तैनन् । कसरी आफूले चाहेको काम प्राप्त गर्ने ? केही सूत्रहरूबारे सङ्क्षेपमा चर्चा गरौँ ।
१. सर्वप्रथम आफूले काम गर्न चाहेको काम वा पेसा पत्ता लगाउनुहोस् । बजारमा आफूले चाहे जस्तो काम पाउने सम्भावना छ, छैन खोजी गर्नुहोस् । त्यस्ता संघसंस्था, कार्यालय, काम, उद्यम पहिचान गर्नुहोस् ।
२. आफूले गर्न चाहेको काम मिल्ने संस्था वा कम्पनी चुन्नुहोस् । त्यसमा उपलब्ध काम, अवसर, त्यसमा काम पाउन आवश्यक पर्ने योग्यता, नीतिनियम, भविष्यमा प्रगति र उन्नतिका सम्भावना आदिबारे गहिरो अध्ययन गर्नुहोस् ।
३. बुँदा नं. २ मा उल्लिखित कुराहरूको अध्ययन गरिसकेपछि आफूसँग त्यस कामका लागि आवश्यक पर्ने ज्ञान, सीप, क्षमता, दक्षता र भावना छ, छैन विश्लेषण गर्नुहोस् । तपाईँले त्यस संस्थामा काम पाउनुभयो भने के गर्न सक्नुहुन्छ त्यसको लेखाजोखा गर्नुहोस् । आफूसँगको क्षमता, दक्षता र योग्यताका आधारमा त्यस संस्थालाई फाइदा पु¥याउने के सेवा, विचार, सीप वा सल्लाह दिन सक्नुहुन्छ त्यसको सूची बनाउनुहोस् ।
४. त्यस्ता संस्थामा तपाईँले नोकरी गर्न पाउनुहुन्छ वा हुन्न भन्ने कुरालाई दिमागमा आउन नदिई तपाईँ यस संस्थामा काम गर्ने अवसर पाउँदा के दिन सक्नुहुन्छ ? त्यसमा आफूलाई एकाग्र गर्नुहोस् र त्यसको प्रभावशाली योजना बनाउनुहोस् । योजना बनाउने सीपका लागि कुनै अनुभवी विज्ञ व्यक्तिको सल्लाह लिनुहोस् । त्यसको विस्तृत खाका तयार पार्नुहोस् ।
५. अब आफूले तयार पारेको योजना, जिम्मेवार र सही व्यक्ति छनोट गरेर प्रस्तुत गर्नुहोस् । हरेक संस्था, कम्पनी, अफिस यस्तो उपयोगी काम गर्ने भावनाले भरिएको मानिसको खोजीमा रहिरहेकै हुन्छन् । निश्चित कार्ययोजनाबिनाको हावादारी विचारले कुनै काम बन्दैन । चाहनालाई योजनामा रूपान्तरण गर्ने क्षमता भएका मानिसहरू ज्यादै कम हुन्छन् । हरेक संस्थालाई यस्ता योजनामूलक व्यक्तिको जहिले पनि खाँचो रहेको हुन्छ ।
जब माथिका पाँच चरणमा तपाईँले आफ्नो तयारी गरेर निरन्तर हिम्मत, जोस र उत्साहका साथ लागिरहनुहुन्छ, तब केही हप्ता, महिना अतिरिक्त समय लाग्ला तर काम पाउने सम्भावना भने निश्चित हुन्छ । तपाईँको तयारीले भावी दिनमा हुने तपाईँको प्रगति र लाग्ने समय दुवैलाई बचाउनेछ । योजनाविहीन मानिसहरूको भीडमा योजनावाला व्यक्ति सहजै भीड छिचोलेर अघि बढ्न समर्थ हुन्छ ।
जीवन दर्शन मासिकमा प्रकाशित 

वैवाहिक जीवनको व्यवस्थापन

विवाहले मानिसको आफ्नो अधिकारका साथसाथै जिम्मेवारीलाई पनि दुईगुणा बढाइदिन्छ ।
                                                                                                                     –सोपेनहावर ।
एउटा विवाहित जोडीले विवाहको पच्चीसौँ वार्षिकोत्सव भव्य रुपमा मनाउने उद्देश्यले आफ्ना नजिकका साथीहरु र नातेदार बोलाएर भव्य पार्टी आयोजना गरेछन् । पार्टीमा आएको एकजना साथीले श्रमिान् चाहिँलाई सोधेछ– “यार, तैँले एउटै श्रीमतीसँग कसरी पच्चीस वर्ष बिताइस् हँ ?”
साथीले जवाफ दिएछ– “म कहाँ एउटै श्रमितीसँग पच्चीस वर्ष गुजार्न सक्छु, म त दिनदिनै नयाँ श्रीमतीसँग पो हुन्छु त !”
साथीले आश्चर्य मानेछ र फेरि सोधेछ– “दिनदिनै नयाँनयाँ श्रमिती कसरी पाउँछस् हँ तैँले ? मैले त भर्खर तीनओटी मात्रै पाएको छु ।”
जवाफ दिने साथी मज्जाले हाँसेछ र भनेछ– “यार, मेरी श्रीमतीलाई म सधैँ नयाँ देख्छु । ऊ हिजोजस्ती आज हुन्न, अनि आजजस्ती भोलि हुन्न । मेरी श्रीमती बिहान उठ्ता अर्कै हुन्छे, दिउँसो अर्कै अनि बेलुका फेरि अर्कै । हरेक दिन नयाँ देख्छु म उसलाई । नयाँनयाँ श्रीमतीसँग दिन बिताउन पाएपछि अर्की किन खोज्नु ?”
यो सम्बादले हामीलाई के सिकाउँछ ? जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोण र सम्बन्धलाई टिकाउने कला । हामी व्यक्तिगत, वैवाहिक वा सामाजिक सम्बन्धलाई कसरी हेर्छोँ, हाम्रो सम्बन्ध पनि त्यस्तै बन्छ ।
हामी सामाजिक रुपले पुरातन र आधुनिक समाजको संक्रमणबाट गुज्रिरहेका छौँ । पुराना संस्कार, शैली र पद्धतीहरु हामीलाई वाहियात लाग्न थालेका छन्, नयाँको खोजी गरिरहेका छौँ तर त्यसलाई आत्मसात गर्ने मानसिक बुद्धिमत्ता र चरित्र भने हामीसँग विकास भइसकेको छैन । सामाजिक परिवेश पनि त्यसरी फड्को मार्न सकिरहेको छैन । त्यसैले हामी संक्रमणकालीन संस्कृतिबाट अघि बढिरहेका छौँ ।
विवाह, परिवार, सामाजिकता, मान्यजनप्रतिको सेवा र आदरभाव सबैतिर हामी यही संक्रमण अनुभव गरिरहेका छौँ, पुरानालाई छोड्न खोजेको तर छोडिनसकेको ।
विवाहको अवस्था पनि त्यस्तै छ हाम्रो समाजमा । मागी विवाहले क्रमशः प्रेमविवाहतिर पाइलो सार्दैछ । विवाहका लागि युवायुवतीहरु बढी स्वन्त्रता खोज्दैछन् । बाबुआमाले केटा वा केटी खोजेर विवाह गरिदिने चलनभन्दा आफैँ रोज्ने चलन बढिरहेको छ । तर त्यसको व्यवस्थापन ठीकसँग नहुँदा अनेकन समस्याहरु पनि सिर्जना भएका छन् । त्यसलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने त ? आउनुस् यसबारेमा छोटो चर्चा गरौँ ।
विवाहको प्रभाव ठीकसँग बुझौँ
अपवाद बाहेक संसारमा जन्मेका अधिकांश मानिस वैवाहिक जीवनमा बाँधिन चाहन्छन् । वैवाहिक जीवनमा बाँधिएर जोडी बन्नु, सन्तान जन्माउनु र पारिवारिकताको आनन्द लिनु सामान्य जीवनशैलीको परिचायक मानिन्छ । व्यक्तिगत जीवनको सफलता र असफलताका लागि पनि विवाह आवश्यक ठानिन्छ । यसले जीवनको सफलता र असफलतामा  ठूलो भूमिका खेल्दछ । आफ्नो चाहना, भावना र जीवनशैली मिल्ने जीवनसाथी पाउनु वा मिल्नु हरेक सफलतम व्यक्तिको जीवनमा देखिने सफलताको प्रमुख कारक तत्व रहेको देखिन्छ ।
विवाहपछिको जीवन व्यक्तिको एकल र व्यक्तिगन जीवन मात्र नभएर त्यसले एक संस्थाको रुप लिन्छ । त्यसै भएकाले विवाहपछि दुवैजनामा एकअर्काप्रति विकसित हुने प्रेम, समर्पण, विश्वास, आपसी सरसहयोग आदि जस्ता कुराहरुले नै एकअर्काको जीवनमा प्राप्त हुने सफलता निश्चित हुन्छ ।
विवाहपछिको पारिवारिक जीवनमा असफलता, असन्तुष्टि र असहयोग पाएको मानिस सफल हुने सम्भावना निकै नै कम हुन्छ । त्यसैले विवाह गर्नु भनेको जीवनलाई एक मोडबाट अर्को मोडतर्फको यात्रामा लैजानु हो । जीवनलाई संस्थागत गर्नु हो ।
समग्र संसारको एक सानो प्रतिरुप हो परिवार । प्रिन्सेस डायना भन्छिन्– संसारको सबभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो परिवार । संसारका मानिसहरुमा हुने विचार, भावना, समस्या, प्रतिरोध, अवसर सबै साना वा ठूला रुपमा हरेकको परिवारिक जीवनमा आउने गर्दछन् । परिवार मानिसको जीवनमा आवश्यक पनि छ तर त्यसको स्वरुपको पूर्णचित्र मनमा नल्याई गरिने विवाहले भने हाम्रो जीवनको खुसी र आनन्दलाई नै टाढा धकेलिदिन्छ । माथि उल्लेखित सोपेनहावरको भनाइ मननीय छ । त्यो कुरा नबुझीकन बिना तयारी गरिने विवाहले जीवन बोझिलो हुन्छ, आनन्द, प्रेम र सन्तुष्टि दि“दैन ।
नेपाली समाजमा अधिकांश युवाहरुको विवाह अभिभावकको चाहना र प्राथमिकता अनुरुप हुने गरेको छ । विवाह के हो ? यो के का लागि गरिन्छ ? मलाई कस्तो जीवनसाथी आवश्यक छ ? जीवनसाथी र परिवार के हो ? विवाह पछिको मेरो ‘करिअर’ मा यसले के फरक पार्दछ ? विवाहपछिका मेरा दायित्व र कर्तव्यहरु कस्ताकस्ता हुन्छन् ? यसले जीवनको सफलता र आनन्दमा के कसरी असर पार्दछ भन्ने जस्ता प्रश्नहरुको मनन नै नगरी लहडको भरमा,  अरmको सल्लाह र प्राथमिकतामा वा यौनको भावनात्मक आवेगको अवस्थामा छनोट गरिएको साथी र गरिएको विवाहले धेरै युवाहरुको वैवाहिक जीवन धरापमा परेको, जीवन अलमलिएको र तनावका कारण पारिवारिक हिंसा बढाउने गरेको पाइन्छ ।
प्रेम विवाह होस् वा आयोजित विवाह जुनसुकै विवाह गरे पनि यी माथि चर्चा गरिएका प्रश्नहरुमा मन्थन गरेर र छनोटका उचित विकल्पहरुमा ध्यान दिएर विवाह गरिएको छ भने त्यसले विवाहपछिको जीवनलाई सकारात्मक ऊर्जा दिन सक्दछ । यी कुराहरु विचार नै नगरी गरिएको विवाहले जीवनमा चाहेको र पाएकोमा फरक ल्याउँछ र वैवाहिक जीवन एक प्रकारले बोझ बन्दै जान्छ । समान किसिमको मानसिकता, भावना र चिन्तन प्रणाली भएका जोडीहरुको विवाहपछिको जीवन बढी ऊर्जावान् र सफल भएको पाइन्छ भने  त्यो विचार नगरी गरिएको विवाहले विवाहपछिको पारिवारिक जीवन नै धरापमा परेको र चले पनि निकै अफ्ठ्यारोस“ग चल्ने गरेको देखिन्छ ।
विश्वका अधिकांश सफल पुरmषहरुको जीवनलाई हेर्ने हो भने उनीहरुको सफलताको पछाडि प्रेमपूर्ण महिलाहरुको हात रहेको देखिन्छ । महिला छिन् भने पुरmषको सकारात्मक सहयोग र भावनात्मक एकताका कारणले उसले त्यो सफलता हासिल गरेको पाइन्छ । त्यो प्रेरणादायक व्यक्ति यदि जीवनसाथी नै छ भने त झनै प्रगति र उन्नतिको ऊर्जा शक्तिशाली हुने गरेको पाइन्छ । त्यसैले एउटा भनाइ पनि छ– सफलताको सुरmआत आफ्नै परिवारबाट हुन्छ । जो व्यक्ति आफ्नो परिवारमा सफल हुन सकेको छैन त्यो व्यक्ति समाज, देश र संसारमा सफल हुने कमै सम्भावना हुन्छ । जो परिवारमै असफल छन् ती व्यक्तिहरु बाहिर पनि सफल हुन सक्दैनन् । त्यसैले पप जोन पल द्वितीय भन्छन्– जसरी परिवार चल्दछ त्यसरी नै देश चल्दछ, जसरी देश चल्दछ त्यसरी नै हामी बा“चेको संसार चल्दछ ।  
त्यसैले विवाह युवावस्थाको एउटा सामाजिक कार्य मात्र होइन यो आफ्नो व्यक्तित्व निर्माणको, जीवन विकासको, सफलताको र छनोटको स्वतन्त्रताको मानवीय शक्तिलाई चिन्ने र सही उपयोग गर्ने महत्वपूर्ण अवसर पनि हो । त्यसमा उचित विकल्पको छनोट गर्ने आफ्नो शक्ति चिन्न ढिलो ग¥यौ“ वा अरm कसैको प्रभाव र सल्लाहमा परी आफूभित्रको छनोटको स्वतन्त्रतालाई बेवास्ता ग¥यौ“ भने त्यसले हाम्रो जीवनलाई नराम्ररी असफलता, तनाव र छटपटीमा पु¥याइदिन्छ ।
किन दुर्घटित हुन्छ वैवाहिक जीवन ?
प्रायजसो विवाहित जोडीको एउटै गुनासो हुने गर्छ– उसले मलाई वास्तै गर्दैन÷गर्दिनँ । मलाई माया गर्दैन÷गर्दिनँ । मेरो कुरा सुनवाइ नै हुँदैन । भनेको मान्ने भए पो ! आदि । के ले ल्याउँछ हामीभित्र यो अवस्था । यो त्यसै त आउँदैन । प्रेम गरेर वर्षौँसम्म अनेक पार्क र रेष्टुराँमा धाएपछि विवाहित जोडी भएकाहरुमा पनि यो असन्तुष्टि देखिन्छ । किन नबुझेका त्यतिका वर्षसम्म आफूले प्रेम गरेको मानिसलाई ?
यसमा सबैभन्दा प्रमुख हात हुन्छ हामीभित्रका अपेक्षा र अहङ्कारको । अपेक्षाहरुले नजानिँदो हिसाबले हामीलाई तनावमा पु¥याउँछन् भने अहङ्कारले त्यसलाई मलजल पु¥याउँछ ।
विवाह गर्दा सामान्यत पुरुषहरुले आफ्नो आर्थिक अवस्थामिल्ने घरानाका केटीहरु खोज्ने अझ पाएसम्म त माथिल्लो आर्थिक अवस्था भएका परिवारकी छोरी खोज्ने, केटीहरुले पनि आफू सुखसँग खानलाउन पाउने परिवार र पदको मानिस खोज्ने गरेको देखिन्छ । विवाहका लागि वरबधु खोज्दा स्वभाव, जीवनशैली, आचरण, मानवीय सम्बन्ध र व्यवहारको कलाजस्ता कुरालाई भन्दा हामीले आर्थिक हैसियत, पद, प्रतिष्ठा वा शिक्षाको कसीमा राखेर तौलिन्छौँ । जीवन आर्थिक पक्षभन्दा भावनात्मक पक्ष र सम्बनधको कलाबाट बढी आनन्दित हुन्छ भन्ने चाहिँ हामी बिर्सन्छौँ । असल सम्बन्धका लागि घराना, आर्थिक अवस्था होइन चरित्र र बानीव्यहोरा महत्वपूर्ण हुन्छ ।
खाने र लाउने अनि यौन चाहना पूरागर्ने इच्छा मानिसको आधारतलका इच्छा हुन्, प्रथम कोटीका । यो चेतना पशुहरुमा पनि हुन्छ । त्यसैले यसलाई हामी पशुवत् चेतना वा आधारतहको चेतना भन्न सक्छौँ । त्यो आवश्यकता पूरा हुनासाथ मानिसले शक्ति, प्रेम, प्रतिष्ठा, सम्मानभाव, ज्ञान र आनन्द खोज्न थाल्छ । जब उसलाई आर्थिक आँखाले मात्र हेरिन्छ तब ती कुनै पनि कुरा पूरा हुँदैनन् । राम्रो साडी र राम्रो गाडीले दम्पतीबीचमा हुने प्रेमपूर्ण सम्बन्ध र सम्मानभावको क्षतिपूर्ति कहिल्यै गर्न सक्दैन । राम्रो गाडी, साडी र आलिसान बंगलाभन्दा प्रेमपूर्ण र सरदर जीवनको स्वादमा रमाउन चाहन्छन् दम्पतीहरु ।
यसरी मानसिक रुपमा माथिल्लो चाहना बढ्दै गएपछि भावनात्मक चित्तवृत्तिको गुणस्तर पनि बदलिनु पर्छ, गुणस्तर बढ्दा मानिस सन्तुष्ट र आनन्दित हुन्छ, गुणस्तर घट्दा निराश र असन्तुष्ट हुन्छ । इच्छा। चाहना र चरित्र मिल्ने जोडी बाँध्न सकियो भने विवाहले हरेक दम्पतीलाई नयाँ उर्जा प्रादन गर्छ । त्यसैले जोडी छान्दा नै ध्यान पु¥याउन सकिएन भने वैवाहिक जीवन कहिल्यै पनि प्रेमपूर्ण र मायालु हुन सक्तैन ।
कसरी छान्ने मिल्दो र असल जोडी ?
तपाईँले कुनै मानिससँग भेट हुँदा अझै केहीबेर बसौँ वा निकैबेर कुराकानी गरौँ भन्ने लागेको अनि कोहीसँग भेट हुँदा भने कतिखेर हिँडौँ जस्तो लागेको अनुभव गर्नुभएको हुनुपर्छ । किन यसो हुन्छ ? किनभने त्यो मानिससँग तपाईँको चेतना र चरित्रसँग मेल वा बेमेल हुन्छ । तपाईँसँग जुन चरित्र, भाव र भावना छ त्यही प्रकृतिको मानिस भेटियो भने तपाईँ रमाउनुहुन्छ, त्यही प्रकृतिको भाव र भावना रहेनछ भने टाढिनुहुन्छ ।
भाव र भावना आत्मतत्वसँग गाँसिएको हुन्छ । हामी एक्कासि यस धरतीमा जन्मेका होइनौँ । हामीभित्रको सूक्ष्म चैतन्यले धेरैपटक यस पृथ्वीमा रहेका जीवहरुको शरीरमा रहेर आफ्नो काम गरेको थियो । केही इच्छा राखेको थियो । कति पूरा भएका थिए कति पूरा भएका थिएनन् । त्यही पूरा नभएका पूर्वइच्छाका कारण हामी यस धरतीमा फेरि यो शरीर धारण गरेर जन्म लिएका हौँ । हाम्रो जन्मको निश्चित कारण छ र लक्ष्य पनि निश्चित छ । त्यही पूरा गर्न हामी लागिरहन्छौँ, सहयोगी र परिवेशको खोजी गरिरहन्छौँ । त्यो पायौँ भने सन्तुष्ट हुन्छौँ नपाउँदा असन्तुष्ट हुन्छौँ ।
वैवाहिक जोडी पनि त्यही भाव र भावना भएकाहरुसँग गाँसियो भने सन्तुष्ट हुन्छ भएन भने असन्तुष्ट हुन्छ । अनेक तर्क, बुद्धि र गणितका आधारमा जबर्जस्ती सम्बन्ध जोड्यौँ वा यौनको आवेगमा राम्री वा राम्रो देखेर यौनेच्छा र पारिवारिक चापमा परेर विवाहमा बाँधियौँ भने वैवाहिक जीवन असन्तुष्टीले ग्रस्त हुन्छ ।
विवाहको तयारीको अवस्था नै सफल पारिवारिक जीवनको कोसेढुंगा हो । त्यही बेला नै विचार पु¥याउनु पर्छ धेरै कुरामा । विवाह भइसकेपछि ध्यान दिनुपर्छ आफ्नो व्यक्तित्वको परिष्कारमा र आपसी संचार कलामा । जब विवाहको तयारी गछौँ र केटा वा केटी हेराहेर गर्छौँ त्यतिबेला तपाईँले झलक्क हेर्दा भित्रैदेखि त्यो केटा वा केटीलाई मन पराउनु भयो कि भएन ? मन पराउनु भयो भने त्यो मानिसमा के देखेर मन पराउनु भयो ? तपाईँभित्र त्यतिबेला कस्तो भावना थियो ? यस्ता कुरा विचारणीय हुन्छन् । यदि झलक्क हेर्दा दुवैजनाले एकअर्कालाई हृदयदेखि नै मन पराउनु भयो भने त्यो जोडी सफल दम्पती बन्ने सम्भावना बढी हुन्छ तर घरपरिवार, नातागोताको सम्झाइबुझाइका आधारमा चित्त बुझाएर विवाह गरिएको हो भने त्यो जोडी अवस्य पनि समस्यामा पर्छ । कुनै न कुनै असन्तुष्टी लिएर बाँच्न बाध्य हुन्छन् उनीहरु ।
विवाहपछिको व्यवस्थापन कला
विवाह त भइसक्यो, जोडी बनिसकियो, एकअर्कालाई सम्बन्धमा गाँसिसकियो । अब मन नमिले पनि मिलाउनु पर्ने हुन्छ । कसरी मिलाउने त मन ? त्यसमा प्रमुख बनेर आउँछ तपाईँको व्यक्तित्व । व्यक्तित्व भनेको तपाईँभित्र भएको चरित्रको प्रकटित रुप हो । कस्तो चरित्र छ त्यस्तै रुप प्रकट हुन्छ बाहिर । त्यसलाई सचेत प्रयासले बदल्न सकिन्छ । त्यसका लागि पहिले आवश्यक छ आफूलाई चिन्नु । कसरी चिन्ने त आफूलाई ? चिनेपछि कसरी व्यवस्थित गर्ने ?
कुनै मानिस हामीलाई अहङ्कारीजस्तो लाग्छ, भन्छौँ, कस्तो मानिस रहेछ, अरुको कुरै सुन्दैन । त्यसैगरी अर्काथरि मानिसलाई हामी भन्छौं – कस्तो मानिस रहेछ खालि अरुलाई मात्रै गल्ती देखाउँछ आफ्नो गल्ती त देख्दैदेख्दैन । यस्तो भनाइबाट हामी व्यक्ति व्यक्तिको मूल्यांकन गर्दछौं, उसलाई एउटा स्वरुप दिन्छौं उसको व्यक्तित्वको । मानिसको अनुहार हेरेर होइन उसको बानीव्यहोराबाट उसको स्वरुप निर्धारण गर्ने गर्दछौंँ कि यो मानिस रिसाहा छ, यो मानिस दयालु छ, यो मानिस लोभी छ आदि आदि ।
त्यसरी प्रकट हुने उसको जुन स्वरुप छ त्यो त्यसै आउँदैन । त्यसलाई प्रकट गर्ने वा त्यस्तो स्वरुप बनाउन प्रेरित गर्ने कुनै तत्व मानिसभित्र छ जसले बारम्बार रिसाउन प्रेरित गर्दछ, अर्कालाई होच्याउन प्रेरित गर्दछ, अर्कालाई अधिनस्थ राख्न प्रेरित गर्दछ, आफूले नै सबै कुरा जानेको छु भनेर घमण्ड प्रदर्शन गर्नका लागि प्रेरित गर्दछ ।
यसरी प्रेरित गरेर मानिसको मनभित्र रहेको जुन तत्व छ त्यसलाई हामी ‘भूत’ भन्न सक्दछौं । त्यही भूतले हामीलाई बारम्बार रिसमा लैजान्छ, घमण्डमा लैजान्छ, आलोचनामा लैजान्छ, सिकायतमा लैजान्छ । व्यक्तित्वलाई नकारात्मक बनाइ दिन्छ । सकारात्मक व्यक्तित्व विकास गर्न दिँदैन । भित्रभित्रै अहङ्कार सिर्जना गर्दछ । त्यही अहङ्कारमा चोट लाग्दा क्रोधको रुपमा प्रकट हुन्छ । एकपटक होइन बारम्बार प्रकट हुन्छ । त्यसैले क्रोध मानिसको व्यक्तित्वको एक अभिन्न अंग हो, यसलाई व्यवस्थापन गर्न सकियो भने हाम्रो जीवनका ९० प्रतिशत समस्याहरु समाधान हुन्छन्, व्यवस्थापन गर्न सकिएन भने यसले मैत्री समाप्त पारिदिन्छ, बैमनस्यता ल्याउँछ, द्वेष ल्याउँछ र जीवन नै एक प्रकारले समाप्त हुन्छ ।
मानिसको अहङ्कार कसरी अभिव्यक्त हुन्छ र त्यसका लागि मानिस भित्र के कस्ता भूतहरु हुन्छन् भन्ने जान्नका लागि तलका वाक्यालाई गम्भीरतापूर्वक नियालौँ ।
व्यक्तित्व क                                                      व्यक्तित्व ख
म सही छु ।                                                       तिमी सही छौनौ ।
 म पकडमा राख्नेछु ।                                          तिमीले पकडमा राख्न सक्दैनौ ।
 म नियन्त्रण गर्नेछु ।                                         तिमीले नियन्त्रण गर्न सक्दैनौ ।
 म तर्कसंगत छु ।                                               तिमी तर्कसंगत छैनौ ।

एकथरि मानिसहरु अरुलाई दोषी देख्छन् अर्काथरि आफूलाई ठीक देख्छन् । दुवै भूत हुन् मानिसका । तपाईं आफूलाई सही ठान्नुहुन्छ भने तपाईं क वर्गमा पर्नुहुन्छ, अरुलाई गलत देख्नुहुन्छ भने ख वर्गमा पर्नुहुन्छ । दुवै व्यक्तित्वको भूतको प्रथम रुप सुरु वाक्यबाट हुन्छ  र अन्त हुन्छ अन्तिम वाक्यमा । 
जसरी भूतले मानिसलाई तर्साइरहन्छ ठीक त्यसरी नै यी भूतहरुले मानिसलाई तर्साउने प्रयास गरिरहन्छन् । हरेक मानिस भित्र यी भूतहरु छन् । हामीभित्र के कस्ता भूतहरु छन् र यी कसरी प्रकटित हुन्छन् भन्ने बुझ्न सकियो भने तिनलाई व्यवस्थित गर्न सकिन्छ । कसैले यिनलाई थाहा पाएर व्यवस्थित गरेका छन् कोही थाहै नपाई बेहाशी मै आफ्नो जीवन बिताइरहेका छन् । जो बेहोशमा छन् तिनको वैवाहिक जीवन भनेजस्तो हुन सकेको छैन, दुर्घटित भएको छ । त्यसैले आफूलाई होशपूर्ण बनाइराख्न र त्यसलाई सन्तुलनमा ल्याई आफूभित्र सकारात्मक उर्जाको विकास गर्नका लागि आफूभित्र क वा ख कुन वर्गका भूतहरु छन् भन्ने जान्न जरुरी छ ।
मानिसभित्रका यी भूतहरुले कसरी काम गर्दछन् भन्ने जान्नका लागि साह्रै सटिक उदाहरण हो– महाभारतको युद्ध । महाभारतको युद्ध हामी सबैलाई थाहा छ । आज पनि त्यस युद्धलाई संसारले बुझिरहेको छ, पढिरहेको छ, हेरिरहेको छ । त्यत्रा विद्वानहरु भएको ठाउँमा त्यत्रो ठूलो नरसंहारक युद्ध भड्कियो, १८ अक्षौहिणी फौज, त्यतिकै मात्रामा अन्य जीवजन्तु, घोडा, हात्ति आदि मारिए ।
अहङ्कारको यो भूत सबैको हृदयमा छ । व्यक्तिले आफूभित्र यो भूत छ र यसले मलाई बाधा गरेको छ भनेर गम्भीर रुपमा महसुस नगरेसम्म भूतले सताइरहन्छ । मान्नेवाला छैन । सारा संसारका मानिसहरु यसमा जागरुक छैनन् र यही कारण दुःख, पीडा र हीनताले ग्रस्त भएको छ जीवन । म भित्रको भूत के हो र यसले मलाई कसरी दुख दिइरहेको छ भन्ने जान्नासाथ अहङ्कार पग्लन्छ, गल्छ र नाश हुन्छ । जबसम्म आफूभित्रको भूतबारे हामीलाई जानकारी हुँदैन, हामी बेहोसीमा नै हिँडिरहेका हुन्छौं । बेहोशीमा नै काम गर्दछौं । त्यसले पैसा, परिवार, प्रतिष्ठा सबै सखाफ पारिदिन्छ ।
दैनिक जीवनमा भूतको अभिव्यक्ति 
श्रीमान्श्रीमती बीचको झगडाले हानी गर्दछ, कार्यालयमा कर्माचारी र हाकिम बीचको झगडाले हानि गर्दछ, राजनीतिका नेताहरुको झगडाले देशलाई हानि गर्दछ, यसले कसैलाई फाइदा पुग्दनै, जोजो झगडामा सहभागी हुन्छन् सबैलाई दुःख मात्र हुन्छ, यो सबैलाई थाहा छ । तर के गर्नु झगडा नगरौँ जस्तो लाग्दैलाग्दैन । सम्मान गर्नु राम्रो हो जानेको छ तर सम्मान गर्न मन लाग्दैलाग्दैन । यही हो अहङ्कार ।
जब अहङ्कार तपाईँको व्यक्तित्वको एक अभिन्न अंग बन्दछ, प्रगतिको बाटोमा तगारो लाग्न शुरु हुनथाल्छ । उदाहरण्का लागि तपाईँमा म जान्दछु भन्ने भूत छ भने अब जान्ने कुरा प्रति तपाईँको ध्यान जाने कुरै भएन, तपाईँले नजानेको कुरा जान्नबाट तपाई बञ्चित हुनुभयो । नयाँ नयाँ कुरा जानेर जीवनलाई नयाँ उचाइमा पु¥याउने सम्भावनाको ढोका त्यहीँ बन्द भयो । यो कुरा जति चाँडो हामी बुझ्छौं र आफूभित्रको भूतलाई चिन्दछौं त्यति नै छिटो जीवनको प्रगतिको यात्रा सहज हुन्छ र विकसित हुन सकिन्छ ।
भूतको व्यवस्थापन गर्ने केही तरिकाहरु
१. सर्वप्रथम आफ्नो भूतको रुप ‘क’ वर्गमा पर्दछ कि ‘ख’ वर्गमा पर्दछ सो पहिल्याउने ।
२. हाकिमलाई हाकिमको स्थान दिनुहोस् (इदभथ तजभ दयकक बक ब दयकक० । तपाईँ परिवारको सदस्य हुनुहुन्छ, परिवारको अर्को सदस्यले कुनै काम गर्दैछ,  तपाईँको विचारमा त्यो सही छैन भने तपार्इँ उसलाई सल्लाह दिनुहोस् तर सही वा गलतको तर्कमा नफस्नुहोस् । परिणाम बुझेपछि मात्रै मानिस सजग हुन्छ । घरभित्रको काममा प्राय महिलाहरु निर्णयक हुन चाहन्छन्, पुरुषले अनावश्यक हस्तक्षेप गरेको सहन गर्न सक्तैनन्, यो कुरा बुझेर महिलालाई घरको हाकिम मान्नुहोस् र सहयोग गर्नुहोस् ।
बाहिरका काममा लागेका पुरुषहरुलाई महिलाहरुले सल्लाह र सहयोग दिनुहोस् तर उसको काम मैले भनेजसरी नै हुनुपर्छ भनेर अड्डी नलिनुहोस् । अनावश्यक शंका नगर्नुहोस् । शंकाले लंका डढाउँछ । अधिकांश वैवाहिक दुर्घटना शंकाकारण हुने गरेका छन् । नचाहिँदा कामको परिणाम व्यक्ति आफैँले भोग्नुपर्छ भन्ने ठान्नुहोस् । यसले व्यक्तिलाई आ–आफ्नो स्वतन्त्रताको अनुभूति दिन्छ र स्वतः व्यक्तित्वको टक्कराव घटाइदिन्छ । केही समयपछि त्यसको प्रतिक्रिया हेर्नुहोस्, अवश्य सकारात्मक पाउनुहुनेछ । घरमा, अफिसमा, सडकमा, सानो काममा, ठूलो काममा सबै ठाउँमा यो लागू हुन्छ । हाकिमका रुपहरु फरक हुन सक्छन्, तर त्यसको अन्तरवस्तु एउटै हुन्छ । हाकिमलाई हाकिमको रुपमा पालना र सम्मान गर्ने गर्नुहोस् तपार्इंभन्दा जान्ने वा नजान्नेका रुपमा होइन ।
३. आफ्नो औकात मनन गर्नेहोस् र त्यस अनुसार काम गर्नुहोस् । हरेक पलमा शिक्षा ग्रहण गर्नुहोस् । मभित्र कमजोरी छ भन्ने जान्नासाथ कमजोरी हटाउनेतर्फ प्रयत्न शुरु गरिहाल्नुहोस् । यसमा आलोचना, तुच्छ देखाउने र अवसर हेरेर बस्ने प्रवृतिले मानिसलाई तत्काल शिक्षा ग्रहणमा बाधा दिने गर्दछन् । यसलाई गहिरोसँग मनन गर्नुहोस् ।
४. शिल र सम्मान अर्को महत्वपूर्ण सूत्र हो । नरम बोल्ने र सबैलाई सम्मान गर्ने कलाले सधँै राम्रो परिणाम ल्याउँछ । घरपरिवार, कार्यालय, संघसंस्था जहाँ पनि सम्मान गर्ने बानीले तपाईँलाई उँचो बनाउँछ, होचो कहिल्यै बनाउँदैन ।
५. गल्ती महसुस गर्ने बानी बसाल्नुहोस् । गल्ती गरेको थाहा पाउनासाथ माफी मागिहाल्नुहोस् । अरुले तपाईंलाई ठूलो नठाने तपाईं कहिल्यै ठूलो हुन सक्नुहुन्न भन्ने ख्याल गर्नुहोस् । आफूलाई कसैले सम्मान गरोस् भन्ने ठान्नुहुन्छ भने आफूले बढीभन्दा बढी सम्मान दिन सिक्नुहोस् । आफूलाई सामान्य मानिस मात्रको रुपमा जहिले पनि सम्झिराख्नुहोस् । तपार्इं हाकिम, अभिभावक, कुनै पदाधिकारी, विशेषज्ञ जे हो त्यो मान्नेहरुका कारणले भएको हो नत्र त तपाईँ एउटा सामान्य मानिस मात्रै हो भन्ने भावना कायम राखिराख्नुहोस् । यसले तपाईँमा विनम्रता र भद्रताको विकास हुन्छ नत्र अहङ्कारको भूतले दुर्घटना ल्याउन सक्दछ ।
हरेकसँग भूत छ, तर भूत छ भन्ने कुराप्रतिको सजगताले जीवनमा प्रज्ञा खुल्दछ, जीवन जगमग हुन्छ, यदि आफ्नो भूत प्रति सजग हुन सकिएन भने आफूलाई प्राप्त हुने सफलताको द्वार पनि बन्द हुन्छ । जीवनमा उचाइ चढ्ने उर्जा अहङ्कारको भूतले स्वात्तै निलिदिन्छ । त्यसैले आफ्नो भूत थाहा पाइरहने हरपल, हरक्षण थाहा पाउने । काम गर्दा थाहा पाउने, हिँड्दा थाहा पाउने, कुरा गर्दा थाहा पाउने, बाहिर, भित्र जहाँसुकै रहँदा थाहा पाउने बारम्बार, बारम्बार थाहा पाइरहने । यसले भूतलाई व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्दछ ।  भूतलाई व्यवस्थापन गर्न सकियो भने जीवनमा न तनाव हुन्छ न असफलता र गुनासो रहन्छ । यी सबै भूतका खेल हुन् । 

 जीवन दर्शन अंक ४ मा प्रकाशित